Τα δύο πρόσωπα του Χανς Άσπεργκερ και η σχέση του εμβληματικού επιστήμονα με τους Ναζί

Λαμπρός επιστήμονας που άφησε εποχή με την πρωτοποριακή του έρευνα πάνω στη νευροποικιλότητα ή συνεργάτης των Ναζί που έστελνε παιδιά στα κρεματόρια; Μια έρευνα για τη συγγραφή ενός μυθιστορήματος με πρωταγωνιστή τον βιεννέζο γιατρό Χανς Ασπεργκερ οδήγησε την Αλις Τζόλι σε σκοτεινές ατραπούς και σε αποκαλύψεις ότι ο σπουδαίος γιατρός στα χρόνια του Γ’ Ράιχ ενέκρινε τη μεταφορά παιδιών σε πτέρυγα ψυχιατρικού νοσοκομείου, όπου ελάχιστα επιζούσαν.

Στην προσπάθειά της να ακολουθήσει την πορεία του ήρωά της βρέθηκε ανάμεσα σε δύο εντελώς διαφορετικά πρόσωπα του ίδιου ανθρώπου. Και για να καταφέρει να σκιαγραφήσει την αμφιλεγόμενη ταυτότητά του επινόησε τη 12χρονη Αντέλχαϊντ Μπρούνερ: ένα κορίτσι που δεν μιλάει αλλά έχει εμμονή με τη συλλογή σπιρτόκουτων. Ενας χαρακτήρας που βασίστηκε σε μια πραγματική ασθενή του Χανς Ασπεργκερ και αποτέλεσε το κλειδί ώστε να μπορέσει εν τέλει η συγγραφέας να φωτίσει εξίσου την επιστημονική προσφορά και την εγκληματική δράση του «πατέρα της νευροδιαφορετικότητας» στο βιβλίο της «Το κορίτσι με τα σπιρτόκουτα» (εκδ. Bloomsbury).

Ολα ξεκίνησαν το 2015, όταν δύο βιβλία πυροδότησαν το ενδιαφέρον της Αλίς Τζόλι: «Νευρο-φυλές: Το κληροδότημα του αυτισμού. Το μέλλον της νευρο-διαφορετικότητας» του Στιβ Σίλμπερμαν (στα ελληνικά από τις εκδ. Ποταμός) και «Σε διαφορετικό κλειδί: Η ιστορία του αυτισμού» των Τζον Ντόνβαν και Καρέν Ζάκερ. Οταν τα διάβασε, διαπίστωσε ότι αν και τα δύο αναφέρονταν στον Χανς Ασπεργκερ επί της ουσίας μιλούσαν για δύο εντελώς διαφορετικούς ανθρώπους. Για τον Σίλμπερμαν, ο Ασπεργκερ ήταν ένας συμπονετικός και πρωτοπόρος στοχαστής· για τον Ντόνβαν και τη Ζάκερ, ήταν ένας ενθουσιώδης υποστηρικτής του Χίτλερ. «Ως ιστορική μυθιστοριογράφος, τέτοιες διχοτομίες είναι χρυσάφι – και άρχισα βαθύτερη έρευνα» αναφέρει η συγγραφέας σε κείμενό της που δημοσιεύεται στη βρετανική εφημερίδα «The Guardian».

Το έργο του

Ο Ασπεργκερ έγινε διάσημος λόγω μιας διατριβής που έγραψε κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η οποία περιέχει περιγραφές αυτού που σήμερα αναγνωρίζουμε ως φάσμα του αυτισμού (ASD). Το έργο του είχε χαθεί για δεκαετίες, αλλά το 1980 επαναανακαλύφθηκε από τη βρετανίδα ψυχίατρο δρα Λόρνα Γουίνγκ. Μετά θάνατον, τον αποκάλεσαν «πατέρα της νευροποικιλότητας».

«Καθώς διάβαζα για το έργο του – και των συνεργατών του – στο παιδιατρικό νοσοκομείο της Βιέννης, έγινε σαφές ότι οι ιδέες τους ήταν πολύ μπροστά από την εποχή τους και εξακολουθούν να έχουν σημασία σήμερα. Θέτονταν ερωτήματα σχετικά με το πού είναι η γραμμή ανάμεσα στη “νόσο” και τη “διαφορά”. Απορριπτόταν η απλή διάγνωση, γιατί κάθε παιδί θεωρούνταν πραγματικά μοναδικό. Τα πάντα εξαρτιόνταν από το να βρεθεί η σωστή εκπαιδευτική προσέγγιση και να δοθεί η καλύτερη φροντίδα» γράφει η Τζόλι.

Το επόμενο βήμα της ήταν ένα ταξίδι στη γενέτειρα του ήρωά της, την Αυστρία, για να συναντήσει τον καθηγητή Χέρβιγκ Τσεχ από το Πανεπιστήμιο της Βιέννης, ο οποίος έχει αφιερώσει χρόνια έρευνας για τα ιατρικά εγκλήματα του Γ’ Ράιχ. Και ήταν εκείνος που της αποκάλυψε πως η πρόσφατη έρευνά του αποδείκνυε ότι ο Ασπεργκερ είχε υπογράψει έγγραφα που μετέφεραν παιδιά στη διαβόητη παιδική πτέρυγα του ψυχιατρικού νοσοκομείου Αμ Στάινχοφ, όπου πολλά από αυτά δολοφονήθηκαν, γνωρίζοντας κατά βάθος πως όσα κατέληγαν εκεί είχαν ελάχιστες πιθανότητες επιβίωσης.

Οι αντιδράσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης με τη δημοσίευση της νέας έρευνας του Τσεχ ήταν τόσο ακραίες και χωρίς να έχουν εντρυφήσει σε όλες τις διαστάσεις της – διότι ο Τσεχ απάλλασσε τον Ασπεργκερ από ορισμένες κατηγορίες – που έκαναν την Τζόλι να εξετάσει το ενδεχόμενο να παραιτηθεί από το εγχείρημά της.

Οι ιστορίες

«Ηξερα ότι δεν μπορούσα να κάνω πίσω. Το έργο του Ασπεργκερ ήταν βαριάς ιστορικής σημασίας· ήταν αμφιλεγόμενο, ήταν πρόσφατο. Χρειαζόταν να συνεχίσω, γιατί ήθελα να πω τις ιστορίες εκείνων που δεν ήταν ήρωες» λέει η συγγραφέας.

Μια τέτοια ιστορία ήταν εκείνη του συναδέλφου του Ασπεργκερ, δρος Ιόζεφ Φέλντνερ, ο οποίος έκρυβε έναν νέο Εβραίο, απλά συστήνοντάς τον ως ανιψιό του. Αν και ο Ασπεργκερ γνώριζε την πραγματική ταυτότητα του ανιψιού, δεν τον κατέδωσε.

«Αρχισα να αισθάνομαι ότι η μορφή του μυθιστορήματος είναι μοναδικά ικανή να ξεπεράσει τα διλήμματα της μη μυθοπλασίας και να διεισδύσει σε εκείνα τα κομμάτια της ανθρώπινης φύσης που θα προτιμούσαμε να αγνοήσουμε. Ηξερα ότι το μυθιστόρημά μου θα ήταν γραμμένο στο πρώτο πρόσωπο και σε ενεστώτα. Χρειαζόμουν έναν αφηγητή που να είναι περιθωριακός αλλά κοντά στα γεγονότα – να βλέπει και να μη βλέπει. Οταν διάβασα ότι ο Ασπεργκερ είχε ασθενή που ήταν παθιασμένη με τη συλλογή 1.000 κουτιών σπίρτων, κατάλαβα ότι είχα βρει την “Κερκόπορτα” της ιστορίας μου».