Η «Μήδεια» του 1961, {LF}η «Κάρμεν» του 1875 και μια συνάντηση κορυφής

Οταν το παρελθόν δεν μένει πίσω και το μέλλον δεν περιμένει, τότε γεννιέται κάτι σπάνιο. Μια καλλιτεχνική στιγμή έξω από τον χρόνο. Πολλές τέτοιες στιγμές επιφυλάσσει η Εθνική Λυρική Σκηνή στο νέο της καλλιτεχνικό πρόγραμμα που ανακοίνωσε χθες για την ερχόμενη σεζόν. Με άξονα τη θεματική «Η όπερα του μέλλοντος από τη μήτρα του παρελθόντος», το πρώτο λυρικό θέατρο της χώρας τολμά να γεφυρώσει αιώνες, κουλτούρες κι αισθητικές, παρουσιάζοντας ένα πρόγραμμα – μνημείο εξωστρέφειας, φαντασίας και υψηλής τέχνης υπό την καλλιτεχνική διεύθυνση του Γιώργου Κουμεντάκη και με τη δωρεά του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος. Μέσα από διεθνείς συμπαραγωγές, ιστορικές επιστροφές, ρηξικέλευθες συνεργασίες και δημιουργίες που συνομιλούν με τη ρίζα του ελληνικού πολιτισμού, η Λυρική ετοιμάζεται να χαράξει από το φθινόπωρο μια πορεία που ξεκινά από τη σκιά της Μαρίας Κάλλας στη «Μήδεια» και φτάνει στο φως της αυθεντικής «Κάρμεν» του 1875. Περνώντας πάντα από την κλασική παράδοση της «Τζοκόντας» που στήνει ο Ολιβερ Μίερς στη ριζοσπαστικότητα του «Ρέκβιεμ» που επανανενώνει τον Γιώργο Κουμεντάκη με τον Δημήτρη Παπαϊωάννου και τον Θεόδωρο Κουρεντζή.

Οπως επισήμανε η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη με αφορμή την ανακοίνωση του προγράμματος: «Το πολύτιμο παρελθόν της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, που αρδεύει το παρόν και το μέλλον της, αναδεικνύει την αδιάσπαστη ενότητα της ιστορίας της. Κάθε στροφή της προς το παρελθόν δεν ανακαλείται από μια στατική νοσταλγία, αλλά γίνεται η θρυαλλίδα νέας έμπνευσης και ανακαινιστικής ματιάς. Η Εθνική Λυρική Σκηνή είναι ένα πελώριο, μοναδικό παλίμψηστο, σε διαρκή κίνηση».

Από την πλευρά του ο καλλιτεχνικός διευθυντής της Λυρικής Γιώργος Κουμεντάκης, αναλύοντας στο «Νσυν» το σκεπτικό του πίσω από τον προγραμματισμό που προτείνει, στάθηκε στην καλλιτεχνική αναζήτηση του οργανισμού που δεν σταματάει ποτέ αλλά πηγάζει από την κληρονομιά του. «Πάντα σκεφτόμουν ότι έπειτα από όλα αυτά τα βήματα που έχουμε κάνει σε παραστάσεις μ’ έναν τρόπο αρκετά σύγχρονο και με σκηνοθεσίες αρκετά ρηξικέλευθες μπαίνοντας στα πολύ βαθιά νερά της ερμηνείας των έργων, τι ανακύκλωση ιδεών θα μπορούσε να γίνει. Με ενδιέφερε να τα φέρουμε από τα έργα, από το παρελθόν στο παρόν και μαζί τους τις ιδέες, τη φιλοσοφία τους, τη στάση ζωής των δημιουργών τους την εποχή που τα δημιουργούσαν. Αν μπεις σε όλη αυτή τη διαδικασία της ανακύκλωσης των ιδεών και των συναισθημάτων έχω πάντα την εντύπωση ότι μπορούν να απελευθερωθούν τεράστιες καλλιτεχνικές δυνάμεις που αν μπορέσει κάποιος να τις δεχτεί με αγάπη και σεβασμό είναι σαν να τα ζωντανεύεις, να τα τοποθετείς εκ νέου στη σύγχρονη εποχή και να τους δίνεις τη δυνατότητα να έχουν μια δεύτερη ζωή. Σιγά σιγά φτιάχτηκε ένα πρόγραμμα με έννοιες όπως η επαναφορά, η ανασύνθεση του παρελθόντος, το να ξαναεμπνευστούμε από την υψηλή τους αισθητική. Δεν μιλάμε για νοσταλγία αλλά για πηγή έμπνευσης για να δοθεί ένα στίγμα ουσιαστικό στη σημερινή εποχή τι κάνεις με όλο αυτό και πώς μπορείς να το εντάξεις στη ζωή του σύγχρονου θεατή».

Επίδαυρος, 65 χρόνια μετά

Αναλυτικά, ο σχεδιασμός της Λυρικής για τη νέα σεζόν περιλαμβάνει επτά νέες παραγωγές, όπερας και χορού, πέντε αναβιώσεις επιτυχημένων παραγωγών, μια συναυλιακή παρουσίαση, δύο διεθνείς περιοδείες όπερας και χορού, τα διεθνή βραβεία όπερας και την πρώτη εμφάνιση του οργανισμού έπεια από 65 χρόνια στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου, μια στιγμή που αναμένεται να γίνει ορόσημο στη σύγχρονη ιστορία του οργανισμού. Η αναβίωση της «Μήδειας», της θρυλικής παραγωγής του 1961 με τη Μαρία Κάλλας στον ομώνυμο ρόλο, θα έρθει στις 20 Ιουνίου 2026 στο αργολικό θέατρο, ανοίγοντας την αυλαία του επόμενου Φεστιβάλ Επιδαύρου. Μέσα από τα βιβλία σκηνοθεσίας του Αλέξη Μινωτή που είχε την επιμέλεια, τα σχέδια του Γιάννη Τσαρούχη που έκανε τα κοστούμια και τα σκηνικά και το φωτογραφικό υλικό που σώζεται από τις παραστάσεις της ντίβας της όπερας θα επιχειρηθεί με τα υλικά του σήμερα, μια ανασύσταση της παραγωγής σε καλλιτεχνική επιμέλεια Γιώργου Κουμεντάκη. Τον πρωταγωνιστικό ρόλο θα ερμηνεύσει η σπουδαία ιταλίδα δραματική υψίφωνος Αννα Πιρότσι. «Αυτή η αισθητική που σου κόβει την ανάσα, αυτό το χειροποίητο στοιχείο που έρχεται και σε κατακλύζει από την αισθητική του τελειότητα, δεν θα ήταν ωραίο αν μπορούμε να το κάνουμε σωστά με τον τρόπο του, δημιουργώντας έναν ουσιαστικό διάλογο με την εποχή εκείνη, τους καλλιτέχνες αυτούς και φυσικά με την Κάλλας που πια δεν υπάρχει; Οταν βρούμε αυτό το περιβάλλον, οποιαδήποτε κι αν είναι η Κάλλας και οποιαδήποτε κι αν είναι η παράσταση θα μας οδηγήσει σε αυτά τα μοναδικά εκφραστικά μονοπάτια σε μια νέα ερμηνεία της οπερατικής γλώσσας του Κερουμπίνι, θα καταλάβουμε τη διαχρονικότητά της. Αυτή η παράσταση από τη στιγμή που θα την αναγεννήσουμε, θα κάνει μια ζωή και θα παίζεται για πολλά χρόνια στο φυσικό της χώρο που είναι η Επίδαυρος», τόνισε ο Γιώργος Κουμεντάκης.

Αλλη μία από τις μεγάλες παραγωγές της επόμενης καλλιτεχνικής περιόδου είναι η «Τζοκόντα» του Αμίλκαρε Πονκιέλι που έρχεται από τις 19 Οκτωβρίου. Το συγκεκριμένο πρότζεκτ που θα εγκαινιάσει τη νέα σεζόν για τη Λυρική αποτελεί μια διεθνής συμπαραγωγή με δύο από τους σπουδαιότερους οργανισμούς της όπερας παγκοσμίως, το Πασχαλινό Φεστιβάλ του Ζάλτσμπουργκ και τη Βασιλική Οπερα του Λονδίνου. Ο Ολιβερ Μίερς, καλλιτεχνικός διευθυντής του Κόβεντ Γκάρντεν θα υπογράψει τη σκηνοθεσία, ο Φαμπρίτσιο Βεντούρα θα έχει τη μουσική διεύθυνση και η Αννα Πιρότσι θα εμφανιστεί στον κεντρικό ρόλο. Συνεχίζοντας στα σημαντικότερα σημεία του προγραμματισμού, δεν θα μπορούσαμε να παραλείψουμε την αναβίωση του «Ρέκβιεμ για το τέλος του έρωτα», ένα έργο που σημάδεψε την καλλιτεχνική δημιουργία της δεκαετίας του 1990 και τώρα φέρνει ξανά κοντά τους εμπνευστές του Γιώργο Κουμεντάκη και Δημήτρη Παπαϊωάννου. Τη νέα ανάγνωση της μουσικής θα κάνει ο διεθνής μαέστρος Θεόδωρος Κουρεντζής. Η περφόρμανς, που έβαλε την επιδημία του AIDS στο κάδρο των καλλιτεχνών, τώρα ξαναδουλεύεται για να ξεκινήσει τις παραστάσεις της στις 20 Ιανουαρίου.

Η πρώτη «Κάρμεν»

Μία ακόμα σημαντική συγκυρία για την Εθνική Λυρική Σκηνή είναι η ανάδειξη για πρώτη φορά στην Ελλάδα της πιστής αναβίωσης της παγκόσμιας πρώτης παρουσίασης της «Κάρμεν» που δόθηκε το 1875 στην Οπερά Κομίκ του Παρισιού. Με βάση τα αρχειακά υλικά και τα σκίτσα που δημοσιεύτηκαν στις εφημερίδες της εποχής, ο σκηνοθέτης Ρομάν Ζιλμπέρ ανασυνθέτει το ιστορικό ανέβασμα του έργου του Ζορζ Μπιζέ σε μια συμπαραγωγή με το Κέντρο της Γαλλικής Ρομαντικής Μουσικής Palazzetto Bru Zane (από 30/4). Στις νέες παραγωγές, με ενδιαφέρον αναμένεται από 26 Μαρτίου η «Αννα Μπολένα» του Γκαετάνο Ντονιτσέτι. Πέντε δεκαετίες μετά την τελευταία παρουσίαση του έργου, ο Θέμελης Γλυνάτσης αναλαμβάνει να σκηνοθετήσει μια παράσταση όπου τα καινούργια σκηνικά του Λέσλι Τράβερς συνομιλούν με τα ιστορικά κοστούμια του Νίκου Γεωργιάδη. Το ντεμπούτο της στον ρόλο του τίτλου θα κάνει η ανερχόμενη ελληνίδα σοπράνο Μαρία Κοσοβίτσα.

Στο πλαίσιο της φετινής θεματικής του προγράμματος, οργανώνεται και το αφιέρωμα στο Νίκο Πετρόπουλο, έναν συνεργάτη της Λυρικής τις τελευταίες πέντε δεκαετίες. Ετσι, θα αναβιώσει η «Τόσκα» που είχε σκηνοθετήσει ο ίδιος το 2007 στο Θέατρο Ολύμπια με τους Αλεξάνδρα Κούρζακ, Τσέλια Κοστέα, Μαρσέλο Πουέντε και Δημήτρη Πλατανιά (από 27/11). Αλλά και η «Τραβιάτα» που θα παρουσιαστεί για πρώτη φορά στην Αίθουσα Σταύρος Νιάρχος τη θερινή περίοδο επίσης σε δική του σκηνοθεσία με τους Βασιλική Καραγιάννη, Γιάννη Χριστόπουλο και Τάση Χριστογιαννόπουλο (από 18/7). Η συγκεκριμένη παραγωγή τον Σεπτέμβριο θα περιοδεύσει στην Κίνα.