«Το μεγαλείο του έργου είναι η ανεστραμμένη ηθική του»

Από τα σημαντικότερα έργα του Κρητικού Θεάτρου της Αναγέννησης, ο «Κατσούρμπος» του Γεωργίου Χορτάτση συγκαταλέγεται στην παράδοση της commedia erudita, δηλαδή της λόγιας κωμωδίας που συνομιλεί με τα έργα του Πλαύτου, του Τερέντιου και του Βοκάκιου. Ωστόσο, η κρητική εκδοχή του είδους εμπλουτίζεται με στοιχεία της αυτοσχεδιαστικής commedia dell’ arte, διαθέτει υψηλή ποιητική γλώσσα και ένα ευφυές σύστημα ειρωνείας και κοινωνικής ανάλυσης.

Στην παράσταση του έργου σε σκηνοθεσία Γιάννου Περλέγκα, που επιχειρεί μια σύγχρονη ανάγνωση μέσα από ένα σύμπλεγμα θεατρικών, χορευτικών και ακροβατικών στοιχείων, συμμετέχει, και μουσικά, ο Δημήτρης Αποστολάκης των Χαΐνηδων μαζί με τον Κλέωνα Αντωνίου. Μιλώντας για τον Κατσούρμπο, εστιάζει όχι μόνο στη δραματουργία του αλλά και στη βαθύτερη πολιτισμική του σημασία: «Ο Κατσούρμπος είναι ένα θεμελιακό έργο της Κρητικής Αναγέννησης και αυτό που μπορεί να παρατηρήσει κανείς είναι ότι έχει μια ανεστραμμένη ηθική. Το μεγαλείο του είναι η αναστροφή».

Ο Αποστολάκης τοποθετεί το έργο μέσα σε ένα ανθρωπολογικό και κοινωνικό πλαίσιο, φωτίζοντας τη γυναικεία δύναμη που υπόγεια συνέχει την ιστορία της Κρήτης: «Ξέρουμε ότι η Κρήτη είναι από τα τελευταία κάστρα των μητρογραμμικών κοινωνιών. Δηλαδή πίσω από το εξώθερμο αρσενικό στοιχείο της Κρήτης βρίσκεται η σκληρή πυγμή των γυναικών που κατέχουν εξέχοντα ρόλο στην κρητική κοινωνία. Αυτό αποτυπώνεται στον “Κατσούρμπο”. Η ηθική στο έργο αυτό είναι τόσο αντεστραμμένη που πρωταγωνιστούν γυναίκες – και μάλιστα του υποκόσμου, ιερόδουλες και ιδιοκτήτριες. Ολη η ηθική της κοινωνίας αναστρέφεται και μάλιστα μέσα από αυτή τη χαοτική διεργασία αποκαθίσταται η τάξη με τον πιο παράδοξο τρόπο. Αυτό είναι ο “Κατσούρμπος”».

Πέρα από τις κοινωνικές και έμφυλες διαστάσεις του έργου, ο Αποστολάκης αναγνωρίζει τη βαθιά συναισθηματική του σύνδεση με τη γλώσσα και την παράδοση από την οποία προέρχεται. Η κρητική του καταγωγή και η σχέση του με τη μουσική διαμόρφωσαν καθοριστικά την προσέγγισή του στο έργο: «Δεν μπορώ να αποστασιοποιηθώ. Ομως το ζητούμενο δεν είναι να αποστασιοποιηθώ. Το ζητούμενο είναι να καταδυθώ και να ξαναδώ αυτά τα πράγματα με το μάτι του αθώου μωρού. Το πιο σημαντικό για μένα δεν είναι να απομακρυνθώ αλλά να τα ξαναδώ με αθώα ματιά. Εννοείται πως η αγάπη προς αυτή τη γλώσσα είναι βαθιά ριζωμένη στον ψυχισμό μου».

Η σκηνική ανάγνωση του Γιάννου Περλέγκα απομακρύνεται συνειδητά από τις κλασικότροπες αναπαραστάσεις. Ενα μικρό σχήμα ηθοποιών πλαισιώνεται από χορευτές και ακροβάτες, μεταφέροντας τη φυσικότητα και την πολυσημία της κομέντια σε μια σύγχρονη γλώσσα κίνησης. Τα σκηνικά και τα κοστούμια «κλείνουν το μάτι» στην Αναγέννηση, ενώ ο ήχος – τον οποίο υπογράφουν ο Δημήτρης Αποστολάκης και ο Κλέων Αντωνίου – συνθέτει ένα ηχητικό μωσαϊκό που αναδιατυπώνει την κρητική μουσική παράδοση.

Ο Κατσούρμπος γράφεται σε μια εποχή που το αναγεννησιακό Ηράκλειο ακροβατεί ανάμεσα στην πολιτισμική επιρροή της Βενετίας και τον φόβο της επικείμενης οθωμανικής κατάκτησης. Οι ήρωες του έργου, μέλη της αστικής τάξης, ζουν τη δική τους ανατροπή καθώς νιώθουν ασφάλεια από την κοινωνική τους θέση αλλά και απειλή από την ιστορική συγκυρία. Σε αυτό το φόντο, η ελαφρότητα της κωμωδίας κρύβει μια βαθύτερη αγωνία.

Το χθες και το σήμερα

Πόσο επίκαιρο μπορεί να είναι σήμερα ένα έργο με τόσο έντονα λαϊκά και τοπικά στοιχεία, γραμμένο σε μια ιδιωματική γλώσσα; Ο Αποστολάκης είναι σαφής: «Το κάθε πράγμα είναι δικό μας ή όχι αν απαντήσει σε μια αναγκαιότητα. Αυτός είναι ο σκοπός των καλλιτεχνών: να φέρουν στον παρόντα χρόνο τον απώτατο παρελθοντικό και τον απώτατο μελλούμενο. Δεν είναι εύκολο αυτό να συμβεί, διότι θέλει καθολική συνειδητότητα».

Η παράσταση του Κατσούρμπου επιχειρεί ακριβώς αυτό: να ενεργοποιήσει μια καθολική συνειδητότητα που συνδέει το χθες με το σήμερα μέσω μιας σύνθεσης θεάτρου, γλώσσας και μουσικής. Μέσα από την ιδιαίτερη σκηνοθετική ματιά του Γιάννου Περλέγκα, τη σωματική έκφραση των ερμηνευτών, την ειρωνεία του Χορτάτση και την εσωτερική μουσική του Αποστολάκη και του Κλέωνα Αντωνίου, ο Κατσούρμπος αναδεικνύεται ως ζωντανό, παλλόμενο έργο για τη διαχρονική ανατροπή των κοινωνικών και ηθικών βεβαιοτήτων.