Χορεύεται η αιτιότητα;

Κυκλοφόρησε – επιτέλους – και στη χώρα μας ένα σημαντικό κείμενο της ευρωπαϊκής γραμματείας, το οποίο εξετάζει τη λειτουργία του συμβόλου και την ψυχική δύναμη των εικόνων, σμίγοντας με ασυνήθιστο τρόπο την ιστορία της τέχνης με την ανθρωπολογία, τη μυθολογία, την εθνολογία, την ιστορία των θρησκειών και την ψυχολογία της ανθρώπινης έκφρασης. Πρόκειται για το θρυλικό, πλέον, Τελετουργικό του φιδιού, από την ομότιτλη διάλεξη που έδωσε τo 1923 ο γερμανός ιστορικός της τέχνης και του πολιτισμού Αμπι Βάρμπουργκ. Η οποία συνιστά και την καλύτερη εισαγωγή στο μοναδικό έργο του, το οποίο τα τελευταία χρόνια βρίσκεται στη δίνη μιας πρωτοφανούς και εκτεταμένης ανάδειξης.

Η ελληνική μετάφραση δεν διαθέτει κάποιο συνοδευτικό εισαγωγικό κείμενο, παρά μόνο είκοσι πέντε πολύτιμες ασπρόμαυρες φωτογραφίες που ο Βάρμπουργκ παρουσίασε ως συνοδευτικές διαφάνειες της ομιλίας του. Πρόκειται, νομίζω, για τη δεύτερη μετάφραση στα ελληνικά του γερμανού ιστορικού που δήλωνε «στην καρδιά γεννημένος στο Αμβούργο, στο αίμα Εβραίος, στο πνεύμα Φλωρεντινός». Προηγήθηκε «Η ιταλική τέχνη και η διεθνής αστρολογία στο Μέγαρο Σκιφανόια της Φεράρας», που συμπεριλαμβάνεται στη συλλογική έκδοση Εννοιες της τέχνης τον 20ό αιώνα (επιμ. Παναγιώτης Κ. Πούλος, ΑΣΚΤ, 2006).

Στις απαρχές του παγανισμού και της μαγείας

Συνοψίζω τα «προλεγόμενα» και «παρεπόμενα» που συστήνουν το περιβόητο αυτό κείμενο. To 1895, δυο χρόνια μετά τη δημοσίευση της διδακτορικής του διατριβής για τη «Γέννηση της Αφροδίτης» και την «Ανοιξη» του Μποτιτσέλι, ο εικοσιεννιάχρονος πρωτότοκος γιος γερμανοεβραίων τραπεζιτών Αμπι Βάρμπουργκ ταξιδεύει από τη Φλωρεντία στην Αμερική για τον γάμο του μικρότερου αδελφού του Πάουλ. Εκεί κατά τη διάρκεια των συναντήσεών του με βετεράνους αμερικανούς ανθρωπολόγους συλλαμβάνει την ιδέα ενός ταξιδιού στη Νοτιοδυτική Αμερική. Σε μια τέτοια επιλογή συμβάλλει και η επιθυμία του να αποδεσμευτεί από τα ασφυκτικά όρια του ακαδημαϊσμού και της αισθητικοποίησης που ταλαιπωρούσαν την ιστορία της τέχνης. Ο Βάρμπουργκ πέρασε πέντε μήνες στην Αμερική. Παρατήρησε λεπτομερώς τις τελετουργίες των Ινδιάνων, κατέγραψε σημειώσεις, συνέλεξε ποικίλο υλικό – περίπου 200 φωτογραφίες και σχέδια (δικά του και παιδιών των Ινδιάνων) – καθώς και κεραμικά και άλλα τελετουργικά αντικείμενα. Επιστρέφοντας στο Αμβούργο, μετέφερε στις αποσκευές του όλο αυτό το πολύτιμο υλικό τεκμηρίωσης, προβάλλοντας ένα μέρος του σε τρεις φωτογραφικές παρουσιάσεις.

Ωστόσο, η συνέχεια μοιάζει απρόβλεπτη. Ολο αυτό το πλούσιο υλικό των Ινδιάνων της Αμερικής περιέπεσε σε παρατεταμένη λήθη. Ο ίδιος επανέρχεται στα «υψηλά» και λόγια θέματα της ιταλικής Αναγέννησης, του Ντύρερ – όπου και επινοεί για πρώτη φορά την έννοια των «τύπων πάθους» (pathosformeln), που θα σημαδέψει το έργο του – σχεδιάζει ένα επιστολικό μυθιστόρημα με θέμα τις Νύμφες και πολλά άλλα, αλλά δεν γράφει ούτε μια λέξη για τον πολιτισμό των Χόπι.

Είκοσι επτά χρόνια αργότερα, το 1923, και ενώ νοσηλεύεται στην ψυχιατρική κλινική του Μπισβάγκερ στο Κρόιτσλινγκεν της Ελβετίας – μετά από έναν σοβαρό νευρικό κλονισμό και υποφέροντας από φοβίες, εμμονές και παραισθήσεις – ο Βάρμπουργκ δίνει μια διάλεξη για Το τελετουργικό του φιδιού και επανέρχεται ξαφνικά στις «μαγικές πρακτικές» των Ινδιάνων του Νέου Μεξικού και της Αριζόνα «που είναι εγκατεστημένοι σε χωριά, στα ισπανικά pueblos, σε αντίθεση με τις νομαδικές φυλές».

Η παρατεταμένη απώθηση και αιφνίδια επαναφορά στο υλικό του ταξιδιού που είχε κάνει είκοσι επτά χρόνια νωρίτερα προσδίδει στη διάλεξη αυτή, η οποία έγινε ενώπιον των ασθενών και των γιατρών της κλινικής, έναν αυτοβιογραφικό χαρακτήρα: ο έλεγχος των δυνάμεων της φύσης που ασκούν οι Ινδιάνοι μέσω συμβόλων και τελετουργιών μπορεί να διαβαστεί και ως ένα είδος μεταφοράς για τον ανακτημένο έλεγχο του δικού του ψυχισμού. Περιγράφοντας τις τελετουργίες των Πουέμπλο, ο Βάρμπουργκ επιστρέφει στις απαρχές του παγανισμού και της μαγείας, μεταφράζοντας τις φοβικές δυνάμεις των οποίων υπήρξε θύμα σε σύμβολο. Ή μάλλον καλύτερα: τον εξορκισμό ενός πρωτόγονου φόβου. Εξάλλου, ο σκοπός της ομιλίας του ήταν ακριβώς αυτός: να αποδείξει στον εαυτό του και στον γιατρό του την ανάρρωσή του.

Τα παράδοξα, ωστόσο, δεν σταματούν εδώ. Πέντε μόλις ημέρες μετά την διάλεξή του ο Βάρμπουργκ επανέρχεται ξανά στην αινιγματική του απώθηση, διατυπώνοντας ρητά σε αυτόγραφο σημείωμα τη βούλησή του να μη δημοσιευτεί τίποτα «από αυτά τα πράγματα». Ωστόσο, παρά την προειδοποίηση, Το τελετουργικό του φιδιού είναι το πρώτο του έργο που δημοσιεύτηκε στα αγγλικά το 1939, και εξακολουθεί να αποτελεί την πιο δημοφιλή και ευρέως διαδεδομένη μελέτη του, με βάση το πρωτότυπο γερμανικό κείμενο που δημοσιεύτηκε εν τέλει το 1988. Θαρρείς σε συνέχεια αυτών των παραδόξων, πρόσφατα το Ινστιτούτο Βάρμπουργκ σε συνεργασία με εκπροσώπους των κοινοτήτων Πουέμπλο έθεσε σε καθεστώς (μετα-αποικιοκρατικής) απαγόρευσης της δημοσίευσης μέρος από το «ευαίσθητο πολιτισμικά» αυτό υλικό.

Οπως αντιλαμβάνεστε, το ίδιο το περιεχόμενο και το υλικό της διάλεξης που αφορά «τα φαινόμενα της φύσης, τα ζώα και τα φυτά στα οποία οι Ινδιάνοι αποδίδουν ενεργή ψυχή» είναι αδιαχώριστα από τα συμβάντα και τα παρεπόμενα που τα συνόδεψαν. Και αυτό ακριβώς τους προσδίδει μεγαλύτερη σημασία, αναγνωστική περιέργεια και απόλαυση.

Οράιμπι-Αθήνα, όλα ξαδέλφια

Ηδη το επίγραμμα που προτάσσει ο Βάρμπουργκ – παραλλάσσοντας έναν στίχο του Γκαίτε – συνοψίζει τον προκλητικό πυρήνα της θεώρησής του: «Είναι ένα παλιό βιβλίο για να ξεφυλλίσεις: Οράιμπι-Αθήνα, όλα ξαδέλφια». Από πού αντλεί η συγγένεια που μπορεί να έχει ένα απομακρυσμένο χωριό των Ινδιάνων Χόπι στην Αριζόνα με την αρχαία Αθήνα; Η απάντηση του Βάρμπουργκ διατρέχει όλη την έκδοση: στην παγανιστική ανθρωπότητα. Σ’ εκείνη την απωθημένη ριζική ετερότητα που μπορεί να γίνει κατανοητή πλέον μόνο παρακολουθώντας στο πεδίο τις τελετουργίες της. Καλλιτεχνικές φόρμουλες και τεχνοτροπίες, σύμβολα και τελετουργίες, πολιτισμικές διαστρωματώσεις και ακολουθίες επαναλαμβάνονται στην ιστορία σε περιοχές και λαούς που απέχουν μεταξύ τους στον χρόνο και στον χώρο. Η «αδιαίρετη παράδοση του κόσμου» όπως επαναλάμβανε με τον δικό του τρόπο και ο Δημήτρης Πικιώνης.

Ιδού οι «επιβιώσεις της αρχαιότητας», στις οποίες θα επιμείνει ο γερμανός ιστορικός και στο ανολοκλήρωτο μείζον έργο του: Μνημοσύνη – Ατλας εικόνων, όπου επίσης δεν συμπεριλαμβάνει υλικό από τους Πουέμπλο. Οπως κι αν έχει, χοροί, ιερά, μάσκες, κούκλες, αγγεία, διακοσμήσεις, χειρονομίες, τελετουργίες, κατοικίες, εσωτερικά σπιτιών, κοσμολογικά σχέδια – αλλά και μια αλληλουχία συνειρμών πάνω στο αμφίσημο θέμα του φιδιού, αμείλικτο με τον Λαοκόωντα, ευεργετικό με τον Ασκληπιό – οδηγούν τον Βάρμπουργκ σ’ ένα συνεχές πέρα-δώθε από την «άγρια» αρχαιότητα (Μαινάδες) έως τις τελετουργικές πρακτικές των Ινδιάνων.

Αξίζει, ωστόσο, να δώσουμε ιδιαίτερη προσοχή στο κύκλωμα της συμβολικής λειτουργίας: Οι Ινδιάνοι Χόπι ζουν σε περιοχές της ερήμου, «όπου απουσιάζουν παντελώς οι βροχοπτώσεις και η μεγάλη πλειονότητα των φαραγγιών είναι τελείως κατάξερη». Αυτή η επείγουσα «ανάγκη και η λαχτάρα για νερό» είναι εκείνη που τους οδήγησε στις «μαγικές πρακτικές», στη «μαγική προσέγγιση της φύσης μέσω του ζωικού κόσμου». Φυσικό σύμβολο της βροχής είναι η αστραπή και ο φοβερός δαίμονας, το φίδι, γίνεται το κατεξοχήν σύμβολό της. Το αστραπόμορφό σχήμα που αποκτά όταν κινείται συνδέεται μαγικά με την καταιγίδα. Το φίδι καθίσταται «διεγέρτης της αστραπής και μεσολαβητής της βροχής»: δημιουργός του νερού. Επειδή ο Ινδιάνος δεν ξέρει πότε έρχεται η καταιγίδα, σωματοποιεί το σύμβολό της. Το τελετουργικό του φιδιού καταστρέφει κάθε αντικειμενοποίηση της πραγματικότητας. Στη θέση της, εκδηλώνεται η πρωταρχική σημασία του συμβόλου: η σωματοποίηση. Και με τον τρόπο αυτόν ο Ινδιάνος επιχειρεί να γίνει ο ίδιος η αιτία της – μια πρακτική που δεν απέχει πολύ απ’ ό,τι αποκαλούμε «μετουσίωση».

Ο Βάρμπουργκ περιγράφει ως εξής τον πυρήνα μιας τέτοιας διαδικασίας: «οι μασκοφόροι χοροί των Πουέμπλο αποτελούν την πρωταρχική παγανιστική μορφή της απάντησης στη μεγάλη βασανιστική ερώτηση σχετικά με το Γιατί των πραγμάτων: ο Ινδιάνος αντιτάσσεται στο ακατάληπτο των διαδικασιών της φύσης μέσω της βούλησής του να καταλάβει, με το να μεταμορφώνεται προσωπικά ο ίδιος στην πρωταρχική αιτία των πραγμάτων. Ο μασκοφόρος χορός είναι η αιτιότητα που χορεύεται».

Στο τέλος της διάλεξης τοποθετεί στον αντίποδα το σύγχρονο ηλεκτρικό καλώδιο: «το χάλκινο φίδι με το οποίο ο Εντισον απέσπασε την αστραπή από τη φύση. […] Η κουλτούρα της εποχής των μηχανών καταστρέφει μέσω αυτών ό,τι πέτυχε με κόπο η φυσική επιστήμη που αναπτύχθηκε μέσα από τον μύθο: τον χώρο της ευλάβειας που μετατράπηκε σε “χώρο σκέψης”. Οι ολέθριοι καταστροφείς κάθε αισθήματος απόστασης απειλούν να οδηγήσουν ξανά την υφήλιο στο χάος». Τον αποκαλυπτικό τόνο μιας τέτοιας διαπίστωσης, σήμερα – στην εποχή της Ανθρωπόκαινου και της περιβαλλοντικής αποσάθρωσης – μπορούμε να τον αντιληφθούμε διαφορετικά. Να γιατί ο Τζόρτζιο Αγκαμπέν όρισε κάποτε έξοχα το έργο του Βάρμπουργκ ως μια «επιστήμη χωρίς όνομα».

Ο Γιώργος Τζιρτζιλάκης είναι αρχιτέκτων, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας