«Ο Παζολίνι προέβλεψε και ανέδειξε τις σημερινές κρίσεις»

Παθιασμένος φιλόλογος και μεταφραστής, ποιητής, επιμελητής εκδόσεων με την παλιά θρησκευτική προσήλωση ο Γιάννης Η. Παππάς βασικά ανά διαστήματα ανακινεί μελέτες και οπτικές πάνω στον Παζολίνι, όπως τώρα με το δοκίμιό του «Πιερ Πάολο Παζολίνι – Ρέκβιεμ 1975-2025. 50 χρόνια από τον θάνατό του», ενώ έχει ασχοληθεί και με άλλες περιοχές της λογοτεχνίας όπως με το διδακτορικό του πάνω στον Αντρέα Φραγκιά. Ο Παππάς ανάβει ένα φως πάνω στο γραφείο του και απαντά.

Τι κομίζει ο Παζολίνι ως διανοούμενος μεταπολεμικά και ποιο κατά τη γνώμη σας είναι το πιο ενδιαφέρον στοιχείο από αυτά τα οποία προέβλεψε;

Ο Πιερ Πάολο Παζολίνι, ως διανοούμενος και καλλιτέχνης, κομίζει στην Ευρώπη του μεταπολεμικού καιρού μια μοναδική φωνή που συνδυάζει τις κοινωνικές, πολιτικές και καλλιτεχνικές του ανησυχίες. Εξαιρετικά ενσωματωμένος στις αντιφάσεις και τις εντάσεις της εποχής του, ο Παζολίνι αναγνωρίζει τις μεγάλες αλλαγές που συμβαίνουν στην κοινωνία και προβλέπει τις συνέπειές τους για την ανθρώπινη ύπαρξη, τις αξίες, και την πολιτική. Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο από τα όσα προέβλεψε πολιτικά και πολιτισμικά είναι ίσως οι απόψεις του Παζολίνι για την επιταχυνόμενη διαδικασία «εκσυγχρονισμού» και τον κίνδυνο να χαθούν ουσιαστικές ανθρώπινες αξίες. Στο έργο του και στις παρεμβάσεις του δεν καταγράφει απλώς την κυριαρχία της τεχνολογίας, των ΜΜΕ και του καταναλωτισμού, αλλά προειδοποιεί για τις συνέπειες αυτών των αλλαγών: τη διάβρωση των πολιτιστικών και ηθικών θεμελίων της κοινωνίας. Ο Παζολίνι, σαν ένας μοναχικός και αντιδραστικός «κουρσάρος», επέκρινε την ιταλική εθνική ζωή και κουλτούρα, καταφερόμενος εναντίον όλων όσων θεωρούσε μη αυθεντικά: τον αστικό κόσμο, τον καπιταλισμό, τη μαζική κοινωνία και τον καταναλωτισμό, την ομογενοποίηση, την παγκοσμιοποίηση και την τηλεόραση.

Θεωρείτε πως ιδιαιτερότητα του Παζολίνι ήταν αυτός ο συγκερασμός καθολικισμού και ριζοσπαστικής Αριστεράς;

Ο συγκερασμός του καθολικισμού και της ριζοσπαστικής Αριστεράς δεν ήταν απλώς μια προσωπική του ιδιαιτερότητα, αλλά μάλλον μια βαθιά ενσωματωμένη αντίφαση, την οποία χρησιμοποιούσε για να κατανοήσει και να αμφισβητήσει τις κυρίαρχες αξίες της κοινωνίας του. Αυτός ο συγκερασμός δεν ήταν κάτι στατικό, αλλά διαρκώς εξελισσόταν μέσα από τις ταινίες του, τα βιβλία του και τη δημόσια τοποθέτησή του. Εγινε μαρξιστής ξεκινώντας από έναν χριστιανισμό που εκτιμά την ανθρώπινη και επαναστατική μορφή του Ιησού. Θεωρεί τον εαυτό του άθεο και αντικληρικό, αντίθετο με την Εκκλησία-θεσμό. Η Εκκλησία, σύμφωνα με τον Παζολίνι, θα έπρεπε να απαρνηθεί την εξουσία και να γίνει ηγέτης της αντίστασης σε αυτό το είδος της απάνθρωπης κοινωνίας που είναι η κοινωνία της περιττής κατανάλωσης. Θα πρέπει να επιστρέψει στις ρίζες της, στην εποχή του κηρύγματος του Χριστού και των μαθητών του.

Γιατί ανανεώνουμε το ενδιαφέρον μας για τον Παζολίνι και ποια γέφυρα μπορεί να γίνει με την Ιταλία με αφορμή τον σκηνοθέτη-διανοητή; Το λέω με αφορμή την τελευταία διεθνή έκθεση βιβλίου με τιμώμενη χώρα την Ιταλία.

Η ανανέωση του ενδιαφέροντος για τον Πιερ Πάολο Παζολίνι αυτή την περίοδο συνδέεται, κατά τη γνώμη μου, με την αυξανόμενη ανάγκη να κατανοήσουμε καλύτερα τις βαθιές πολιτιστικές και πολιτικές κρίσεις που βιώνουμε σε παγκόσμιο επίπεδο. Ο Παζολίνι προέβλεψε και ανέδειξε με μοναδικό τρόπο τις καταστροφικές συνέπειες της πολιτικής και πολιτιστικής αποδιάρθρωσης. Αυτός ο «εκσυγχρονισμένος κόσμος» που είναι καταναλωτικός, ατομικιστικός και γεμάτος με ηθικές αντιφάσεις, δεν φαίνεται να έχει αλλάξει και πολύ. Με αφορμή την τελευταία διεθνή έκθεση βιβλίου που πραγματοποιήθηκε στη Θεσσαλονίκη με τιμώμενη χώρα την Ιταλία, το έργο του Παζολίνι αποτελεί ένα εξαιρετικό σημείο σύνδεσης. Με την επιστροφή του εθνικισμού και την αυξανόμενη κοινωνική πόλωση, ο Παζολίνι, μέσω της σκέψης του για την κρίση του μοντερνισμού, την κυριαρχία των αγορών, την υποχώρηση της πολιτικής, την επικράτηση της καταναλωτικής νοοτροπίας, της πολιτιστικής ομογενοποίησης, τη διάλυση των παραδοσιακών κοινοτήτων και την εκποίηση των ανθρώπινων αξιών, μπορεί να λειτουργήσει ως ένα φωτεινό παράδειγμα για την αναγνώριση των σύγχρονων πολιτιστικών προβλημάτων που αντιμετωπίζουμε.

Εχετε ασχοληθεί με τις επιμέλειες, τις μεταφράσεις, τις μελέτες πάνω στη λογοτεχνία, όπως για παράδειγμα η ενασχόλησή σας με ένα πρόσωπο που επίσης επικαιροποιείται, τον Αντρέα Φραγκιά. Πώς πρέπει κατά τη γνώμη σας να διαβάσουμε έργα του στο σημερινό πλαίσιο;

Ο Αντρέας Φραγκιάς είναι ένας συγγραφέας που προσφέρει υλικό για στοχασμό πάνω στην ανθρώπινη συνθήκη, την πολιτική και την κοινωνία. Τα μυθιστορηματικά πρόσωπα του Αντρέα Φραγκιά αποτελούν, κατά κανόνα, μέρος μιας ολόκληρης τοιχογραφίας όπου κυριαρχεί το σύνολο. Εκείνο που ενδιαφέρει τον συγγραφέα είναι να εντάξει τα πρόσωπά του μέσα στο γενικό περίγραμμα της μυθιστορηματικής του τοιχογραφίας, που έχει σχέση με την εποχή, προβάλλοντας άλλοτε τους παραγωγικούς μηχανισμούς της κοινωνίας («Ανθρωποι και σπίτια», «Η Καγκελόπορτα») κι άλλοτε τους καταπιεστικούς («Λοιμός») ή αλλοτριωτικούς μηχανισμούς του συστήματος («Το πλήθος»). Και σήμερα σε μια μεταμοντέρνα αναδιάταξη της ζωής και της ιστορίας, όπου όλα επιτρέπονται σε όλους, σε έναν κατακερματισμό και μηδενισμό της ανθρώπινης δραστηριότητας και κυρίως της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, καλούμαστε ως μεταγενέστεροι, εν δυνάμει, ήρωες του Φραγκιά να επιβιώσουμε, να αντιταχθούμε στο πολιτικό κατεστημένο, να διαμορφώσουμε εκ νέου αρχές όπως αυτές της συλλογικότητας, της αλληλεγγύης και του ανθρωπισμού. Γι’ αυτό και το έργο του Φραγκιά είναι περισσότερο ίσως από κάθε άλλη φορά επίκαιρο.

Το διδακτορικό σας το παρακολούθησε ένα πολύ σημαντικό πρόσωπο: ο Ερατοσθένης Καψωμένος. Τι είναι αυτό το οποίο σας είλκυσε στο κομμάτι της φιλολογίας, της λογοτεχνίας, της μετάφρασης;

Η αλήθεια είναι ότι το ενδιαφέρον μου για τη φιλολογία, τη λογοτεχνία και τη μετάφραση ήταν κάτι που αναπτύχθηκε με την πάροδο του χρόνου, κυρίως ως αποτέλεσμα μιας προσωπικής ανάγκης να κατανοήσω και να ερμηνεύσω τον κόσμο μέσα από τη γλώσσα και τις ιστορίες που τον συνθέτουν. Από μικρός με γοήτευαν οι ιδέες και οι εικόνες που προέκυπταν από τα κείμενα, είτε ήταν αρχαία, είτε σύγχρονα. Αυτό που με κέρδισε ήταν το γεγονός ότι η λογοτεχνία και η φιλολογία δεν αποτελούν απλώς πεδία για αναλυτική μελέτη, αλλά ανοιχτές πύλες στον άνθρωπο και την κοινωνία, που διαρκώς αναδεικνύουν και αμφισβητούν την ανθρώπινη εμπειρία. Η συνάντηση στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων και η συνεργασία με τον Ερατοσθένη Καψωμένο υπήρξε καθοριστική για τη διαμόρφωση της σκέψης μου και της πνευματικής μου πορείας. Ο Καψωμένος δεν είναι απλώς ένας μεγάλος δάσκαλος και μελετητής της νεοελληνικής φιλολογίας, αλλά και ένας άνθρωπος με μια έντονη και κριτική προσέγγιση στη λογοτεχνία και την ιστορία. Συνολικά, η ενασχόληση με τη λογοτεχνία, τη μετάφραση και τη φιλολογία είναι για μένα ένα διαρκές ταξίδι στο οποίο η γραφή, η γλώσσα και οι ανθρώπινες εμπειρίες συνδέονται και αναδεικνύουν την αδιάκοπη ανάγκη για αμφισβήτηση, κατανόηση και επανεφεύρεση του κόσμου γύρω μας.