Τι κάνεις όταν τα θεμέλια του κόσμου σου απειλούνται;

Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, και ιδιαίτερα μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ενωσης το 1990, ο κόσμος άρχισε να συγκλίνει προς ένα κοινό σύστημα αξιών, που είχαν ως θεμέλια: την ιερότητα της ειρήνης, το απαραβίαστο των συνόρων στη βάση των κανόνων του διεθνούς δικαίου, τη δημοκρατία, τα ανθρώπινα δικαιώματα και το κράτος δικαίου, την εμπιστοσύνη στην επιστημονική γνώση και το ελεύθερο παγκοσμιοποιημένο εμπόριο, βάσει κοινών διεθνών κανόνων. Η Ευρώπη, o βασικός θύτης αλλά και θύμα του πολέμου και του σιδηρού παραπετάσματος που ακολούθησε σε μεγάλο μέρος της, υπερασπίστηκε έκτοτε ομόθυμα τις αξίες αυτές, που αποτέλεσαν τελικά τα θεμέλια του οικοδομήματος της ευρωπαϊκής ενοποίησης. Η ίδια η διαδικασία διεύρυνσής της, αλλά και όλες οι διεθνείς της σχέσεις στηρίχθηκαν μέχρι πρότινος στις αξίες αυτές. Ολο και μεγαλύτερο μέρος του κόσμου, η Ευρώπη προπαντός – κι εντός αυτής κι εμείς – έζησαν χάρη σ’ αυτές τις αξίες μια πρωτοφανή περίοδο ευημερίας, ασφάλειας και ειρήνης.

Τα τελευταία χρόνια, με όλο και μεγαλύτερη ένταση, έχουμε το φαινόμενο οι αξίες αυτές να αμφισβητούνται με τρόπο υπαρξιακό. Η επιστημονική αλήθεια υποκαθίσταται από την άγνοια και τις θεωρίες συνωμοσίας (από τα εμβόλια, μέχρι την κλιματική αλλαγή). Επιθετικοί ανοικτά κατακτητικοί και ιμπεριαλιστικοί πόλεμοι εξαπολύονται χωρίς καμία δικαιολογία και πλέον έχουμε το παράδοξο τα θύματα να αντιμετωπίζουν διεθνώς χειρότερη μεταχείριση από τους θύτες. Αυταρχικοί ηγέτες και κυβερνήσεις αναδεικνύονται με δημοκρατικές διαδικασίες ενώ αμφισβητούν, θεμελιώδεις δημοκρατικές αρχές. Η ιερότητα των συνόρων αντιμετωπίζεται από μεγάλες δυνάμεις ως απολίθωμα του παρελθόντος. Οι βασικές αρχές και συμφωνίες που οδήγησαν στην τεράστια άνθιση του παγκοσμίου εμπορίου και την πρόοδο της παγκοσμιοποίησης καταργούνται.

Ο κόσμος όπου μεγαλώσαμε και ζήσαμε, εμείς στη Δύση καταρχήν αλλά και όλο και περισσότεροι άνθρωποι σ’ ολόκληρο τον πλανήτη μετά το 1990, απειλείται συνολικά και το πολιτικό και ανθρώπινο ερώτημα προς όλους μας είναι πώς πρέπει να αντιδράσουμε στη νέα αυτή πραγματικότητα.

Οταν οι άνθρωποι ατομικά και τα πολιτικά συστήματα ως συλλογική τους έκφραση βρεθούν μπροστά στα απρόσμενο, στο αδιανόητο, που κινδυνεύει να ανατρέψει τα πάντα γύρω τους, βιώνουν καταρχήν μια ψυχολογική κατάσταση που επιστημονικά ονομάζεται γνωστική ασυμφωνία (cognitive dissonance), όπως ονομάζεται η ψυχολογική ένταση ή ενόχληση που νιώθει ένα άτομο όταν έχει ταυτόχρονα αντικρουόμενες πεποιθήσεις, αξίες ή συμπεριφορές. Σε περίοδο μεγάλων αλλαγών οι περισσότεροι τείνουν να επιλύσουν  την γνωστική ασυμφωνία που προκύπτει είτε με αναμονή για την επιβεβαίωση των μακροχρόνιων τάσεων (να μην αποδειχθεί δηλαδή ότι πρόκειται για προσωρινή παρέκκλιση), είτε με «κανονικοποίηση» της μέσω της σταδιακής προσαρμογής των πεποιθήσεών τους.

Πράγματι, ο πολιτικός ρεαλισμός επιβάλλει να αναμένει κανείς και να προσπαθεί να προστατεύσει τα κεκτημένα μέσα από ενεργό διπλωματία, την πειθώ και την εύλογη ελπίδα της αλλαγής πολιτικής που μπορεί να επιβάλουν οι επιπτώσεις των πολιτικών αυτών. Αν αποδειχθεί όμως ότι η νέα αυτή πραγματικότητα τείνει να αποκτήσει μόνιμα χαρακτηριστικά, τότε έρχεται για όλους – και προπαντός για την Ευρώπη – η ώρα των δύσκολων αποφάσεων. Γιατί η υπεράσπιση των θεμελίων του κόσμου μας δεν μπορεί να είναι διαπραγματεύσιμη.

Ο Θόδωρος Σκυλακάκης είναι βουλευτής επικρατείας της Νέας Δημοκρατίας