Eλληνικά λαμπυρίσματα

Μη γνωρίζοντας σχεδόν τίποτα για τους γερμανούς στρατιώτες που, ενώ υπηρετούσαν την πατρίδα τους στην υπό κατοχή Ελλάδα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, συμμετείχαν στην ελληνική αντίσταση ως μέλη του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ σώζοντας χιλιάδες ανθρώπους από τον θάνατο, δεν μπορείς παρά να νιώσεις μια άμεση έλξη προς το ντοκιμαντέρ «”Πειθαρχική Μεραρχία 999″ – Γερμανοί αντιφασίστες στην Ελλάδα 1941-1945» που σκηνοθέτησε ο Κώστας Σταματόπουλος. Ο τίτλος αναφέρεται στις μονάδες τιμωρίας που ιδρύθηκαν από το Γ’ Ράιχ για να μετατρέψουν σε στρατιώτες όσους είχαν κριθεί παλαιότερα «ανάξιοι να υπηρετήσουν», δηλαδή πολιτικούς κρατούμενους, αντιφρονούντες και όσους θεωρούνταν «ανεπιθύμητοι» για το καθεστώς. Το 1942 σε αυτές τις μονάδες, χωρίς ουσιαστική εκπαίδευση, με ελλιπή εξοπλισμό σε αποστολές υψηλού κινδύνου, οδηγήθηκαν περίπου 28.000 άνδρες.

Από το 1943 πολλοί από αυτούς στάλθηκαν στην κατεχόμενη Ελλάδα (Πελοπόννησος, Θεσσαλία, νησιά Ανατολικού Αιγαίου), όπου, όντας υπό διαρκή δυσπιστία από τη ναζιστική στρατιωτική διοίκηση, χρησιμοποιήθηκαν κυρίως για τη φύλαξη ακτών και «εκκαθαρισμένων» περιοχών. Η άμεση επαφή τους με τον ελληνικό πληθυσμό και τους αντάρτες του ΕΛΑΣ αποτέλεσε τον καταλύτη για μαζικές λιποταξίες.

Εκείνο που προκαλεί ακόμα μεγαλύτερο ενδιαφέρον και ακόμη μεγαλύτερη πίκρα στη δουλειά του Σταματόπουλου (που χρειάστηκε οκτώ χρόνια για να ολοκληρωθεί) είναι η αντιμετώπιση αυτών των αφανών ηρώων μετά τη λήξη του πολέμου. Δεν ήταν πουθενά επιθυμητοί. Ούτε στην απελευθερωμένη Ελλάδα, η οποία βρισκόταν στα χέρια των Αγγλων (που αντιμετώπισαν όσους Γερμανούς παραδόθηκαν σε αυτούς με τον χειρότερο τρόπο), ούτε και στην πατρίδα τους, η οποία διά νόμου τους αντιμετώπισε ως προδότες. Ολα αυτά τα μαθαίνουμε μέσα από τις αφηγήσεις Γερμανών που βρέθηκαν στην Ελλάδα (Ερβιν Σουλτς, Αουγκουστ Πίρκερ κ.ά.), ιστορικών και επιστημόνων (Γιοχάνες Τούχελ – γερμανός πολιτικός επιστήμονας, διευθυντής του Κέντρου Μνήμης της Γερμανικής Αντίστασης στο Βερολίνο, Εμπερχαρντ Ροντχόλτς – γερμανός ιστορικός, δημοσιογράφος και συγγραφέας, Δημήτρης Μάντζαρης – διδάκτωρ Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου, συγγραφέας), ελλήνων μαχητών (Βλάσσης Παπαγιαννακόπουλος του ΕΑΜ, Κώστας Λυμπερόπουλος του ΕΛΑΣ), απλών πολιτών σε διάφορα σημεία της Ελλάδας που έζησαν τα γεγονότα από πρώτο χέρι ή νεότερων στους οποίους μεταφέρθηκαν αργότερα οι πληροφορίες.

Βουτιές στις αναμνήσεις

Με πολύ ενδιαφέρον παρακολουθεί κανείς την ταινία «Κιούκα – Πριν το τέλος του καλοκαιριού» (Ελλάδα, 2024), ντεμπούτο στη σκηνοθεσία μεγάλου μήκους μυθοπλασίας του μουσικού Κωστή Χαραμουντάνη, ο οποίος είναι αυτοδίδακτος σκηνοθέτης και πριν από τη δημιουργία της είχε παρουσιάσει αρκετές μικρού μήκους («Κιόκου – Πριν έρθει το καλοκαίρι», «Ο Σκύλος του Χαμομήλι», «Ανθολόγιο μιας Πεταλούδας» κ.ά.) Τα όσα παρακολουθούμε στην ταινία αφορούν έναν πατέρα και τα δύο παιδιά του (Συμεών Τσακίρης, Ελσα Λεκάκου, Κωνσταντίνος Γεωργόπουλος) ενώ κάνουν μαζί διακοπές πάνω στο σκάφος τους σε κάποιο ειδυλλιακό σημείο της Ελλάδας. Ο πατέρας είναι παθιασμένος με το ψάρεμα, τα παιδιά δείχνουν να βαριούνται και να μην ξέρουν τι να κάνουν. Ολα κινούνται ράθυμα σε εντελώς χαλαρούς ρυθμούς, αν και δεν λείπουν οι εντάσεις, όπως ακριβώς συμβαίνει στις διακοπές. Κάποια στιγμή θα εμφανιστεί μια γυναίκα (Ελενα Τοπαλίδου), η οποία θα συναντήσει τόσο τα παιδιά όσο και τον άνδρα. Ενας άλλος άνδρας (Στάθης Αποστόλου) με τα δύο παιδιά του (Αφροδίτη Καποκάκη, Ιόλη Καλαϊτζή) θα βρεθεί επίσης στο προσκήνιο. Στην ουσία, το σενάριο της ταινίας είναι εντελώς σχηματικό γιατί ο Χαραμουντάνης δείχνει να ενδιαφέρεται για τη δημιουργία μιας αισθαντικής ταινίας, όπου η μουσική, η εικόνα, μια off αφήγηση και οι διάλογοι δημιουργούν έναν κόσμο πολύ ιδιαίτερο και μοναδικό. Ακόμα και τα διάφορα «παιχνίδια» που κάνει με την εικόνα, τόσο στην κινηματογράφηση (π.χ. κάποιες σκηνές επαναλαμβάνονται) όσο και στο μοντάζ (το οποίο έχει κάνει ο ίδιος ο Χαραμουντάνης), προσθέτουν γοητεία στην όλη προσπάθεια. Σε πολλά σημεία νιώθεις ότι όλα όσα παρακολουθείς είναι ένα κομμάτι από αναμνήσεις (όπως περίπου συνέβαινε στη μεγάλη art house επιτυχία του 2022 «Aftersun» της Σαρλότ Γουέλς), και σε αυτή τη σκέψη συμβάλλει η αφήγηση, χωρίς και πάλι να εξηγούνται πολλά.

Ζώντας με τον θάνατο

Στα «Λαμπυρίσματα» (Los destellos, Ισπανία, 2024) η ισπανίδα σκηνοθέτρια Πιλάρ Παλομέρο περισσότερο παρατηρεί παρά σχολιάζει τα δρώμενα που λαμβάνουν χώρα στους κόλπους μιας σύγχρονης οικογένειας, άσχημα χτυπημένης από τη μοίρα. Ο πατέρας (Αντόνιο ντε λα Τόρε) βρίσκεται ένα βήμα πριν από τον θάνατο λόγω της βαριάς ασθένειάς του που τον έχει αδρανοποιήσει πλήρως. Η φοιτήτρια κόρη του (Μαρίνα Γκουερόλα) τον επισκέπτεται συχνά από τη Βαλένθια όπου σπουδάζει και τον προσέχει. Και, τέλος, το βαρόμετρο της ιστορίας, η σύζυγος του ασθενούς (Πατρίτσια Λόπεζ Αρναΐζ) προσπαθεί να συνεχίσει τη ζωή της με όσο το δυνατόν λιγότερη επαφή μαζί του. Γιατί η ζωή πρέπει να συνεχιστεί. Η Παλομέρο δίνει σημασία στα μικρά καθημερινά πράγματα που έχουν διαμορφώσει τη ζωή αυτών των δυστυχισμένων ανθρώπων, από την προσπάθεια του πατέρα να φορέσει τις κάλτσες του μέχρι μια στιγμιαία αγκαλιά της κόρης του, από την επίσκεψη μιας ομάδας υποστήριξης μέχρι τη βόλτα που θα κάνει μαζί με τον άνδρα της η γυναίκα για να αναπολήσουν παρέα και για λίγα λεπτά την ομορφιά του παρελθόντος. Η ταινία δεν έχει ιδιαίτερη πλοκή και ενδιαφέρεται κυρίως για τα βλέμματα, τις μικρές ή μεγάλες αντιδράσεις, με βάση κυρίως τη σιωπή, την οποία η Παλομέρο χειρίζεται θαυμάσια με τη βοήθεια του τρίο των εκφραστικών ηθοποιών της. Αυτό που βγαίνει από την ταινία είναι ότι κάπου, ακόμα και μέσα από τη θλίψη του θανάτου, μπορεί να λάμψει και η ευτυχία. Γιατί όπως επισημαίνει (πολύ σωστά) ένας από τους ανθρώπους της ομάδας υποστήριξης, «το να μη θυμόμαστε τον θάνατο δεν είναι καλό – ακόμα και η σκέψη του θανάτου κάνει τη ζωή πιο ενδιαφέρουσα».

Ανδρας, μόνος, οδηγεί

Ο βασικός λόγος για τον οποίο μια ταινία δεκαετίας όπως το «Σε λάθος χρόνο» (Locke) του Στίβεν Νάιτ ξαναγυρίστηκε σε άλλη γλώσσα (γαλλικά) ως «Η απόφαση» (Le choix, 2024), τολμώ να υποθέσω, είναι ότι ο ένας και μοναδικός ρόλος σε αυτή την ταινία ενδεχομένως να αποτέλεσε μεγάλη πρόκληση για τον ηθοποιό Βενσάν Λιντόν, πρωταγωνιστή της νέας ταινίας. Το «Σε λάθος χόνο» είναι μια εξαιρετική επίδειξη υποκριτικής από τον Τομ Χάρντι, ένα μονόπρακτο εν κινήσει με τον βρετανό ηθοποιό διαρκώς στο βολάν ενός αυτοκινήτου και στο τηλέφωνο. Πίεση διαρκής και από διαφορετικά μέτωπα, η ψυχραιμία μόνη λύση για την αντιμετώπιση των προβλημάτων. Συγκροτημένο παίξιμο, σφιχτοδεμένη σκηνοθεσία, μια πραγματική αποκάλυψη που βρήκε το κοινό της και εκτιμήθηκε. Το γαλλικό ριμέικ που σκηνοθέτησε ο Ζιλ Μπουρντός και βλέπουμε από σήμερα δεν θα μπορούσε παρά να πατήσει στέρεα στα θεμέλια της πρώτης ταινίας, ακολουθώντας σταθερά το ντεκουπάζ με μόνη αλλαγή στη γλώσσα και στο πρόσωπο του πρωταγωνιστή. Οπως στο «Σε λάθος χρόνο» έτσι και εδώ η ένταση είναι καταλυτική και η αγωνία κορυφώνεται μόνο μέσα από τους τηλεφωνικούς διαλόγους, χωρίς ουσιαστικά να υπάρχει «δράση» με την παραδοσιακή έννοια του όρου, καθώς το σκηνικό μένει από την αρχή μέχρι το τέλος το ίδιο: ένας άνδρας οδηγεί το αυτοκίνητό του βράδυ και επικοινωνεί με κάποιους ανθρώπους διά τηλεφώνου. Τελεία και παύλα. Φυσικά, αν έχεις νωπή στη μνήμη την αγγλόφωνη ταινία, θυμάσαι τα πάντα (ή σχεδόν τα πάντα) γύρω της, οπότε λείπει το στοιχείο της έκπληξης.

Επαναλαμβανόμενα πιστολίδια

«Guns up» (ΗΠΑ, 2025), δηλαδή όπλα υψωμένα και βέβαια αμέσως καταλαβαίνεις περί τίνος πρόκειται, ακόμα και από την αφίσα. Ενα action movie β’ διαλογής, από αυτά που συνηθίζει να κάνει ο σκηνοθέτης Εντουαρντ Ντρέικ, ο οποίος πριν από μερικά χρόνια γύρισε αρκετές ταινίες με τον Μπρους Γουίλις στον ρόλο του ντετέκτιβ Νάιτ («Detective Knight: Redemption» κ.ά.). Ο Κέβιν Τζέιμς ονειρεύεται να ανοίξει το δικό του εστιατόριο μαζί με τη γυναίκα (Κριστίνα Ρίτσι) και τα δύο παιδιά τους, αλλά πρώτα θα πρέπει να αποδεσμευτεί από τη δουλειά του ως γκάνγκστερ (τα παιδιά του νομίζουν ότι παραμένει αστυνομικός). Ιστορίες ανθρώπων των οποίων οι ζωές στηρίζονται στα μυστικά και στα ψέματα έχουμε ξαναδεί καλύτερες (τα «Αληθινά ψέματα» του Τζέιμς Κάμερον για παράδειγμα), χωρίς αυτό να σημαίνει ότι το «Guns up» δεν το χαζεύεις. Καλοί ηθοποιοί όπως η Μελίσα Λίο και ο Λούις Γκουζμάν προσθέτουν κύρος σε δευτεραγωνιστικούς ρόλους κακοποιών, αλλά στο μεγαλύτερο μέρος της η ταινία αναλώνεται σε επαναλαμβανόμενα πιστολίδια (στους δρόμους, στα σπίτια, στα μπαρ, παντού) και σου δίνει την εντύπωση ότι έχεις ξαναδεί πάρα πολλές φορές στη ζωή σου ακριβώς το ίδιο.

Σίκουελ τρόμου

Προβάλλεται τέλος και η ταινία τρόμου «Βλέπω τον θάνατο σου 6 – Δεσμοί αίματος» (Final Destination: Bloodlines, ΗΠΑ, 2025), η τελευταία του franchise «Βλέπω τον θάνατό σου» που ξεκίνησε το 2000. Την ταινία σκηνοθέτησαν οι Ανταμ Στάιν και Ζακ Λιπόβσκι, σε σενάριο των Γκάι Μπιούζικ και Λόρι Εβανς Τέιλορ (βασισμένο σε χαρακτήρες που δημιούργησε ο Τζέφρι Ρέντικ). Πρωταγωνιστούν οι Κέιτλιν Σάντα Χουάνα, Τέο Μπριόνες, Ρίτσαρντ Χάρμον.