«Η κριτική λειτουργεί και {LF}ως εφαλτήριο για αναστοχασμό»

Η τελευταία φορά που συγκινήθηκα με μια ολοκληρωμένη αφήγηση ήταν όταν διάβασα το «Ασεντεν ή ο Βρετανός πράκτορας» του Σόμερσετ Μομ (μετάφραση Μαρία Λαϊνά, Μάνια Μεζίτη, εκδόσεις Πατάκη). Ο Μομ, μέσα από μια αφήγηση που φαινομενικά μοιάζει απλή, εισχωρεί βαθιά στην ανθρώπινη ψυχολογία και ρίχνει φως στα ηθικά διλήμματα που προκύπτουν. Η αφήγησή του έχει μια διαύγεια σπάνια, ενώ η συναισθηματική ένταση θεωρώ χτίζεται με τρόπο αβίαστο.

Αν μπορούσα να γράφω μετά μουσικής θα επέλεγα Μάνο Χατζιδάκι για την ονειρική του μελαγχολία ή την κλασική μουσική συνθετών όπως ο Μπραμς, ο Τσαϊκόφσκι ή ο Σοπέν, των οποίων η μουσική αναδεικνύει το συναίσθημα χωρίς να το επιβάλλει. Επίσης τραγούδια των Beatles για τη ζωντάνια και τη διαχρονικότητα των μελωδιών τους.

Το πιο οδυνηρό στη διαδικασία της συγγραφής είναι το μετά την πρώτη γραφή. Οταν πρέπει να διαβάσεις ξανά αυτό που έγραψες, να δεις τι έχεις γράψει και αν αξίζει να δουλέψεις πάνω σε αυτό. Μέχρι να φτάσεις – αν φτάσεις – σε εκείνο το σημείο που θεωρείς ότι πλέον σε ικανοποιεί.

Τρία βιβλία που θα πρότεινα οπωσδήποτε για μια βιβλιοθήκη λυκείου θα ήταν… Πρώτο η βραβευμένη συγκεντρωτική έκδοση των ποιημάτων της Μαρίας Λαϊνά με τίτλο «Σε τόπο ξερό, Ποιήματα 1970-2012» των εκδόσεων Πατάκη. Ποίηση σε φόρμα μινιμαλιστική, όμως πλήρης νοημάτων και συναισθήματος, εκλεπτυσμένη μα και οικεία, με λέξεις προσεκτικά διαλεγμένες οι οποίες φέρουν όλο το βάρος μιας φωνής κατασταλαγμένης. Δεύτερο βιβλίο θα ήταν η «Επιλογή από τις Voces» του Αντόνιο Πόρτσια σε μετάφραση Ε.Χ. Γονατά από τις εκδόσεις Στιγμή. Ενα βιβλίο αφορισμών με μοναδικό βάθος, καθαρότητα και ιδιοτυπία, η λακωνικότητα των οποίων έρχεται να συναντήσει την αναντίρρητη οικουμενική τους αξία. Τέλος, θα πρότεινα τη συλλογή διηγημάτων του Γιάννη Παλαβού «Το παιδί» από τις εκδόσεις Ικαρος. Ενα βιβλίο με γραφή περιεκτική, ρεαλιστικό αλλά και συνάμα μεταφυσικό, σκληρό επίσης, όμως και τρυφερό, με ιστορίες μιας διαφορετικής ελληνικής επαρχίας στις οποίες πρωταγωνιστούν τα παιδιά, η φύση, ο έρωτας, καθώς και ο θάνατος.

Η κριτική που αποδέχομαι αφορά εκείνη που βοηθάει στη βελτίωσή μου. Κανένα πράγμα δεν υφίσταται στο κενό, σίγουρα ούτε η τέχνη. Με ενδιαφέρει να ακούω σχόλια ανθρώπων που προσπαθούν να κατανοήσουν το έργο μου και να επισημάνουν πτυχές του τις οποίες μπορεί και να αγνοώ. Ισως όμως ακόμη και κριτικές που θα μπορούσαν να θεωρηθούν κακόπιστες, ακόμη και αν εμπεριέχουν αδικία, μπορεί να λειτουργήσουν ως ένα εφαλτήριο για αναστοχασμό, αρκεί να μην εγκλωβίζεται κάποιος σε αυτές.

Η αυτοκριτική θεωρώ ότι ξεκινάει από την ανάγκη για βελτίωση, δεν μπορεί να είναι αυτοσκοπός όμως αλλά ένα εργαλείο για εξέλιξη. Ενας συγγραφέας πρέπει να βρίσκεται συνεχώς σε μια δημιουργική αναζήτηση, να ανοίγει νέους ορίζοντες και να ανακαλύπτει λύσεις στις δυσκολίες που εμφανίζονται. Ακολουθώντας τον δρόμο της μελέτης, της άσκησης και της πειθαρχίας, χωρίς να επαναπαύεται, και αξιολογώντας πάντα τα αποτελέσματα της δουλειάς του, πιστεύω ότι έτσι πραγματώνει το πραγματικό νόημα της αυτοκριτικής.

Η αρχή ενός κλασικού βιβλίου που ζηλεύω είναι από τον «Αιματοβαμμένο μεσημβρινό» του Κόρμακ ΜακΚάρθι (μετάφραση Σπήλιος Μενούνος, εκδόσεις Σ.Ι. Ζαχαρόπουλος). «Ενα παιδί. Χλωμό και αδύνατο μέσα στην κουρελιασμένη και τριμμένη πουκαμίσα. Ανασκαλεύει τη θράκα στο μαγειρειό. Εξω, στα χωράφια, πέφτει το σκοτάδι μαζί με χοντρές νιφάδες χιόνι, κι ακόμα πιο πέρα λέγανε ότι στα βαθύσκια δάση έχουν ξεμείνει λίγοι ακόμα λύκοι».

Οταν ακούω για την «κρίση της λογοτεχνίας» ή τη «λογοτεχνία της κρίσης» σκέφτομαι ότι όταν μιλάμε για «κρίση», τοποθετούμε τη λογοτεχνία σε ένα πλαίσιο που είναι στενά συνδεδεμένο με την αγορά. Ομως η πραγματική κρίση θεωρώ δεν βρίσκεται εκεί. Είναι στον καθημερινό αγώνα των ανθρώπων για επιβίωση, στη φθορά που υφίστανται οι αξίες, στην απουσία προοπτικών. Αν η ποίηση και γενικότερα η λογοτεχνία μπορούν να προσφέρουν έστω και μια αχτίδα φωτός, να δώσουν δύναμη και αισιοδοξία, ιδιαίτερα σε χαλεπούς καιρούς, τότε θεωρώ πως ένα μικρό ποίημα, ακόμα κι ένας μόνο στίχος έχουν πετύχει κάτι από τον σκοπό τους.