Κάπου χάθηκε η ποίηση

Στημένη στην Πλαγία Σκηνή του Εθνικού, στο Κτίριο Τσίλλερ, η παράσταση της Μαρίας Μαγκανάρη με τις «Τρεις αδελφές» (1901) του Αντον Τσέχοφ (1860-1904) εκμεταλλεύεται την έκταση του χώρου τοποθετώνοντας μια μεγάλη κυκλική υπερυψωμένη πλατφόρμα: Πάνω και γύρω από αυτήν ξετυλίγεται το νήμα της ιστορίας του κορυφαίου ρωσικού έργου. Ενα πιάνο, στη μια γωνία, και μια σειρά από καρέκλες στην πλάτη της σκηνής, φέρνει τον 14μελή θίασο σχεδόν διαρκώς παρόντα, ακόμα και όταν οι ηθοποιοί στέκονται ακίνητοι και δεν παίζουν τους ρόλους τους.

Ενας κύκλος ζωής, ένα ρολόι σταματημένο, χωρίς ώρες και δείκτες: Αυτή η πλατφόρμα μπορεί να εμπεριέχει έναν συμβολισμό ή να είναι απλώς μια πρακτική σκηνική λύση που θέτει τη θεατρική συνθήκη σε λειτουργία.

Στις «Τρεις αδελφές», όπως και σε όλα τα έργα του ρώσου δραματουργού, κυρίως στη μεγάλη τετραλογία του, η καθημερινότητα είναι αυτή που δεσπόζει στις ζωές των ηρώων. Ματαιωμένες προσδοκίες, ανεκπλήρωτα όνειρα, χαμένες ελπίδες, πλήξη και αναμονή. Ολοι τους πάσχοντες ψυχικά, σωματικά και κοινωνικά, είναι άνθρωποι με πάθη, τα οποία έρχονται σαν καρπός των δικών τους αδυναμιών, όπως εύστοχα έχει γράψει ο Μάριος Πλωρίτης.

Ο Τσέχοφ ανήκει σε αυτή τη σπάνια, μοναδική ίσως, κατηγορία συγγραφέων που συμπάσχει βαθιά με τα πλάσματα που δημιουργεί – κι εμείς μαζί τους.

Οι τρεις αδελφές, η πρωτότοκη, ανύπαντρη δασκάλα Ολγα, η παντρεμένη, μεσαία, Μάσα και η μικρότερη Ιρίνα, μαζί με τον αδελφό τους, Αντρέι (παντρεμένο με την επαρχιώτισσα Νατάσα), ζουν σε μια επαρχιακή πόλη, έχοντας ακολουθήσει τον στρατιωτικό πατέρα τους στη μετάθεσή του. Εμείς τις συναντάμε έναν χρόνο μετά τον θάνατό του, όταν ονειρεύονται την επιστροφή στη Μόσχα. Και όσο νομίζουν ότι πλησιάζει η ώρα να φύγουν, τόσο το όνειρο απομακρύνεται. Πλήττουν, ζουν με τις αναμνήσεις, ελπίζουν, ξεγελούν τον χρόνο και τους εαυτούς τους, μέχρι που παραιτούνται. Η άφιξη του αντισυνταγματάρχη Βερσίνιν ξαναγεννά τη χαρά, τον έρωτα και τελικά την απογοήτευση στη Μάσα, ο ερωτευμένος με την Ιρίνα υπολοχαγός Τούζενμπαχ και ο αντεραστής Σολιόνι, ο εξαρχής ματαιωμένος Κουλίγκιν (σύζυγος της Μάσα) προστίθενται στη μεγάλη εικόνα.

Ενα σύγχρονο, επιθετικό, λεξιλόγιο προσγείωνε, σε κάποια σημεία, την παράσταση σε ένα παρόν ασύνδετο με την ατμόσφαιρα του έργου. Σαν να θέλησε η μετάφραση να εμποδίσει την ποίηση του κειμένου να ξεχυθεί στη σκηνή. Κι αυτή η επιθετικότητα επέδρασε και στη σκηνοθεσία της Μαρίας Μαγκανάρη, εκτός κι αν ήταν η σκηνοθεσία που την επέβαλε. Υπάρχει ένας αέρας βαθιάς εσωτερικής θλίψης στις «Τρεις αδελφές», ένα «ξέχνα τα όνειρά σου», που δεν αναδείχθηκε. Και έλειψε…

Οι ερμηνείες

Μονοκόμματη η Ολγα της Αμαλίας Καβάλη, σκληρή, με λεπτές σχισμές ευαισθησίας, η Μάσα της Μαρίας Σκουλά, λαμπερή και εκδηλωτική – μια ευχάριστη σκηνική έκπληξη – η Ιρίνα της Νάνσυς Σιδέρη. Υπερβολική η Νατάσα της Μαρίας Γεωργιάδου.

Οι άντρες συνθέτουν μια (πιο) ενδιαφέρουσα τοιχογραφία: Ματαιωμένος και βαθιά αληθινός ο Κουλίγκιν του Θανάση Δήμου, γήινος και ειλικρινής ο Τσεμπουτίκιν του Ανδρέα Νάτσιου, ευαίσθητος ο Τούζενμπαχ του Νικόλα Ντούρου, έντονος στο ρωσικό στοιχείο ο Σολιόνι του Δημήτρη Δρόσου. Τέλος, ο Βερσίνιν του Γιωργή Τσαμπουράκη ανταποκρίθηκε μετρημένα στη φήμη του ήρωα και του ρόλου του. Οσο για τα δύο «πνεύματα» από το μέλλον, σκηνοθετικής επινόησης, δεν έγινε σαφής ο λόγος ύπαρξής τους.

Διαμέρισμα στο Κολωνάκι

Πρέπει να ήταν το 1986 ή το 1987 όταν, φοιτήτρια τότε στο Πανεπιστήμιο, στη Γαλλική Φιλολογία, σε ένα από τα μαθήματά μας μελετούσαμε το έργο του Ζαν Ζενέ. Μάθαμε τότε ότι ένα θεατρικό του παιζόταν κάπου στην Αθήνα από κάποια, άγνωστη σε εμάς, θεατρική ομάδα. Ψάξαμε και βρήκαμε ότι το έργο ήταν η «Υψηλή Εποπτεία» («Haute Surveillance») και ότι η ομάδα το ανέβαζε με τον τίτλο «Κλίμαξ»…

Δεν θυμάμαι πώς μάθαμε τις λεπτομέρειες για τον τόπο και την ώρα, αλλά πήγαμε – πήγα. Η πρώτη έκπληξη ήταν ο χώρος: κάπου στο Κολωνάκι, στην οδό Μαρασλή. Με θυμάμαι να αναρωτιέμαι αν υπάρχει εκεί θέατρο, γιατί δεν το είχα ξανακούσει. Η δεύτερη έκπληξη ήταν ότι όταν, εκείνο το βράδυ, έφτασα στην διεύθυνση της οδού Μαρασλή, βρέθηκα, μαζί με άλλους, μπροστά σε μια πολυκατοικία. Ολοι μαζί μπήκαμε μέσα, ανεβήκαμε στον πρώτο όροφο από το κλιμακοστάσιο και βρεθήκαμε σε ένα διαμέρισμα – ναι, διαμέρισμα. Ενα διαμέρισμα άδειο, τελείως άδειο, όχι ιδιαίτερα μεγάλο, με δυο-τρεις χώρους και ξύλινο πάτωμα. Αν δεν με απατά η μνήμη μου, δεν είχε καρέκλες και καθίσαμε κάτω, περιμένοντας να αρχίσει η παράσταση. Και άρχισε.

Στη σκηνή (!), στο δωμάτιο δηλαδή που ήταν προέκταση του χώρου όπου είχαμε καθίσει, εμφανίστηκε ο θίασος – ανδρικός ως προς τους ρόλους. Η υπόθεση της «Κλίμακας» εκτυλίσσεται μέσα σε μια φυλακή με όλους τους ήρωες να είναι κρατούμενοι στο ίδιο κελί. Η πλοκή του έργου δεν είναι παρά μια διαρκής αναμέτρηση και προσπάθεια επιβολής ανάμεσα στους κρατουμένους – όλοι τους βαρυποινίτες. Μια αναμέτρηση δύναμης και εξουσίας, αδυναμίας και υποταγής, με ήρωες άντρες, ομοφυλόφιλους…

Η θεατρική ομάδα ήταν ο «Διπλούς Ερως». Η σκηνοθεσία ήταν του Μιχαήλ Μαρμαρινού, ο οποίος έπαιζε μαζί με την Αμαλία Μουτούση (σε ανδρικό ρόλο) και κάποιους άλλους που δεν θυμάμαι. Μια τελετουργία δωματίου με μαύρα, σκοτεινά χαρακτηριστικά. Μια ξεχωριστή εμπειρία.

Αν σκεφτεί κανείς πόσα χρόνια έχουν περάσει, πόσο ιδιαίτερο ήταν το όλο εγχείρημα, εύκολα συμπεραίνει πόσο αφοσιωμένος στην τέχνη του ήταν και παραμένει ο Μιχαήλ Μαρμαρινός. Ο νέος καλλιτεχνικός διευθυντής του Φεστιβάλ Αθηνών – Επιδαύρου ξεκινάει με γεμάτες αποσκευές από εμπειρίες, γνώσεις, ιδέες, παραστάσεις. Μαζί κι ένα στοιχείο πρόκλησης και ανατροπής, όχι ως αυτοσκοπό, αλλά ως τρόπο να ξαναδούμε τα πράγματα. Καλοτάξιδος…