«Παρά τη δυσαρέσκεια, δεν έχει χαθεί η πίστη προς τη δημοκρατία»

Είναι μια πολιτική συγκυρία που στερεοτυπικά τη λέμε ρευστή αλλά και που εγκυμονεί όλες τις μελλοντικές τάσεις του εκλογικού σώματος. Για την αποκρυπτογράφησή της όμως και τα εργαλεία πρέπει να είναι σύγχρονα και η ανάγνωσή της να λαμβάνει υπ’ όψιν τις εν κινήσει μεταβολές της ίδιας της σύνθεσης και ανθρωπογεωγραφίας της χώρας. Ο Αντώνης Γαλανόπουλος, δρ Πολιτικών Επιστημών στο ΑΠΘ και project coordinator στο Eteron, αποτελεί μια σοβαρή περίπτωση «ακτινολόγου» των πολιτικών συμπεριφορών.

Ενα πρώτο ερώτημα προφανώς έχει να κάνει με το πώς ορίζετε εσείς την κρίση πολιτικής αντιπροσώπευσης που φαίνεται πως διαπερνά τη σημερινή πολιτική συγκυρία στη χώρα μας, εννοώ ποια είναι τα χαρακτηριστικά που εσείς δίνετε;

Κρίση αντιπροσώπευσης έχουμε όταν μεγάλο μέρος του εκλογικού σώματος νιώθει ότι δεν εκπροσωπείται από τα κόμματα και το πολιτικό σύστημα εν γένει. Αυτό μπορεί να εκδηλώνεται με τον κατακερματισμό και την εμφάνιση νέων κομμάτων, σε αναζήτηση αντιπροσώπευσης, και με την αύξηση της αποχής, την έξοδο δηλαδή των πολιτών από τη θεσμική πολιτική διαδικασία. Στην Ελλάδα σήμερα παρατηρούνται και τα δύο φαινόμενα. Χαρακτηριστική έκφραση της κρίσης αντιπροσώπευσης είναι το εύρημα πως το 34% (+6,4% από το 2023) των πολιτών πιστεύει πως ούτε η (Κεντρο)αριστερά ούτε η (Κεντρο)δεξιά μπορεί να διασφαλίσει ένα καλύτερο μέλλον για τη χώρα. Η θέση αυτή υποδεικνύει με σαφήνεια μια στάση αποστασιοποίησης, δυσπιστίας και απαισιοδοξίας.

Στην πρόσφατη εξόχως ενδιαφέρουσα έρευνα του Eteron και της aboutpeople διαβάζουμε πολλά και αντιφατικά χαρακτηριστικά που φαίνεται πως διατρέχουν τις σύγχρονες πολιτικές ταυτότητες και στην Ελλάδα. Για παράδειγμα, την ίδια ώρα που οι Eλληνες φαίνεται πως είναι καχύποπτοι ή δύσπιστοι ή δυσαρεστημένοι με τη λειτουργία της δημοκρατίας, έχουν εδραιωμένη την πεποίθηση πως είναι το καλύτερο σύστημα που μπορούν να έχουν. Απειλείται η δημοκρατία μας, κατά τη γνώμη σας;

Δεν πρέπει να είμαστε ούτε κινδυνολόγοι ούτε εφησυχασμένοι. Η έρευνα δείχνει ότι, παρά την υψηλή δυσαρέσκεια για τον τρόπο που λειτουργεί η δημοκρατία στη χώρα μας, δεν έχει χαθεί η πίστη προς τη δημοκρατία. Η δυσαρέσκεια δεν μετατρέπεται σε ευρεία ή ουσιαστική αμφισβήτηση της δημοκρατίας και η πολιτική κουλτούρα στην Ελλάδα είναι δημοκρατική. Προβληματισμό δημιουργούν σίγουρα οι θέσεις των ψηφοφόρων των κομμάτων δεξιά της ΝΔ. Για σχεδόν έναν στους δύο ψηφοφόρους της Φωνής Λογικής (45,6%) και της Ελληνικής Λύσης (47,9%) υπάρχουν συνθήκες στις οποίες μια δικτατορία μπορεί να ήταν προτιμότερη. Σε γενικές γραμμές, θα έλεγα πως η δημοκρατία σήμερα υπονομεύεται από τις διευρυνόμενες ανισότητες, την ολιγαρχικοποίηση της πολιτικής και την αυταρχική στροφή που παρατηρείται διεθνώς.

Ανήκετε σε αυτούς που πιστεύουν ότι υπάρχει ο άξονας συστημισμός – αντισυστημισμός; Αν ναι, γιατί, αν όχι, επίσης γιατί;

Δεν πιστεύω στη χρησιμότητα του άξονα αυτού όπως τον επικαλούνται ορισμένες φορές τα ΜΜΕ, καθώς αυτό συχνά συμβαίνει στιγματιστικά και απαξιωτικά. Είναι χαρακτηριστικό, άλλωστε, ότι στην έρευνά μας λιγότερο από ένας στους τρεις ταυτίζεται με κάποιον από τους δύο πόλους του άξονα αυτού. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχει αντισυστημισμός ή αντιελιτισμός ως στάση ή ως αίσθημα, που μπορεί να είναι και συγκυριακό. Οπως και αν την πούμε, υπάρχει ιστορικά μια διαίρεση των πολλών και των λίγων, των από κάτω και των από πάνω. Είναι εγγεγραμμένη στη δημοκρατία από την εποχή του Περικλή.

Καταγράφουμε επίσης μια συγκυρία όπου έχουμε έναν ασθενή δικομματισμό ή μάλλον ούτε καν δικομματισμό, αλλά ένα σύστημα του ενάμισι κόμματος, με τη Νέα Δημοκρατία ακόμα ηγεμονική και πλειοψηφική και – όπως λέγεται – χωρίς αντιπολίτευση. Υπάρχει, κατά τη γνώμη σας, πιθανότητα να επανασυγκροτηθεί ένα είδος δικομματισμού;

Ο κατακερματισμός του πολιτικού συστήματος και η πολυδιάσπαση δυνάμεων στον προοδευτικό χώρο είναι αποτέλεσμα διαφορετικού τύπου κρίσεων. Το πολιτικό σύστημα βρίσκεται σε μια μακρά και αργόσυρτη διαδικασία επανευθυγράμμισης στη λεγόμενη μεταμνημονιακή περίοδο. Η αδυναμία και τα λάθη συγκεκριμένων δρώντων της κεντροαριστερής πλευράς του πολιτικού φάσματος εξηγούν τη συνθήκη που περιγράψατε. Οι επόμενες εκλογές ενδεχομένως να είναι καθοριστικές καθώς μπορούν να ξεκαθαρίσουν το τοπίο και να δώσουν είτε διεξόδους είτε σκληρές απαντήσεις σε διλήμματα που τα κόμματα αποφεύγουν.

Πού οφείλεται, πιστεύετε, η σημερινή κρίση της Αριστεράς και της Κεντροαριστεράς;

Θα σταθώ εδώ μόνο σε τρεις παράγοντες. Αρχικά, για διαφορετικούς λόγους το καθένα, έχει πληγεί η αξιοπιστία των κομμάτων του χώρου. Η ταύτιση με ένα κόμμα είναι αποτέλεσμα ενός δεσμού εκπροσώπησης και εμπιστοσύνης. Αρκετά κόμματα έχουν θυσιάσει τη ζωτική λειτουργία της αντιπροσώπευσης στον βωμό της υπευθυνότητας. Δεύτερον, τα κόμματα δεν βρίσκουν το πολιτικό λεξιλόγιο και τις πρακτικές επικοινωνίας για να εκφράσουν τις ανησυχίες, τα βιώματα και τα αιτήματα των πολιτών αλλά και για να συνομιλήσουν με τις κοινωνικές ομάδες που επιθυμούν να εκπροσωπούν. Τελευταίο αλλά ίσως σημαντικότερο: προ κρίσης ήδη μιλούσαμε για τη συναίνεση και τη σύγκλιση Κεντροδεξιάς και Κεντροαριστεράς. Σήμερα από την Αριστερά διεθνώς λείπει η πολιτική φαντασία, η ικανότητα να επεξεργαστεί και να προβάλει ένα πολιτικό σχέδιο για την κοινωνία που επιθυμεί, τη στιγμή που ο κόσμος γύρω μας αναδιατάσσεται.

Αυτό που διαβάζουμε ως τραμπικό ρεύμα θεωρείτε ότι μπορεί να διαπεράσει όλους τους πολιτικούς χώρους και στην Ελλάδα ή κάποια στιγμή μπορεί να το δούμε και με μια πολιτικά αυτοτελή μορφή;

Οι πολιτικοί χώροι του Κέντρου και της Αριστεράς δεν είναι αναγκαστικά θωρακισμένοι απέναντι στην επιρροή του αυταρχισμού, του συντηρητισμού ή ακόμα και του ρατσισμού. Ας δούμε στην Ευρώπη τις περιπτώσεις του Μακρόν, των δανών Σοσιαλδημοκρατών και της Βάγκενκνεχτ στη Γερμανία. Στην έρευνα του Eteron βλέπουμε περιπτώσεις όπου συντηρητικές θέσεις εντοπίζονται και στο εκλογικό κοινό των προοδευτικών δυνάμεων. Πλειοψηφικά θετική αξιολόγηση για τον Τραμπ έχουν οι ψηφοφόροι των κομμάτων της ελληνικής Ακροδεξιάς. Αν και έχουν ενδιαφέρον και τα αντίστοιχα ποσοστά στους δυνητικούς ψηφοφόρους της Πλεύσης Ελευθερίας (28%) και της ΝΔ (21,1%). Πιθανότητα αυτοτελούς κομματικής έκφρασης τέτοιου ρεύματος στην Ελλάδα δεν μπορεί να αποκλειστεί αλλά προϋποθέτει – μεταξύ άλλων – συνολική ανασύνταξη των δυνάμεων της Ακροδεξιάς και ενοποιητικούς παράγοντες, με σημαντικό μεταξύ αυτών τον παράγοντα της ηγεσίας.