Ο Τόλκιν της Δεξιάς και της Αριστεράς

Οι πωλήσεις περισσότερων από 150 εκατομμύρια αντιτύπων επιβεβαιώνουν ότι «Ο Αρχοντας των Δαχτυλιδιών» του Τζ.Ρ.Ρ. Τόλκιν είναι ένα από τα πιο επιτυχημένα πεζογραφικά διηγήματα του εικοστού αιώνα και εξακολουθεί να παραμένει αγαπητό ανάγνωσμα σε όλο τον κόσμο. Το έπος του εγκαινιάζει τη λογοτεχνία του φανταστικού, αναφέρεται σε έναν απίθανο επαρχιώτη ήρωα προορισμένο να σώσει τον κόσμο από την καταστροφή καθώς και στη συνεκτική, πολυφυλετική συντροφιά που τον βοηθά στην προσπάθειά του. Και γίνεται πρότυπο για αμέτρητους μιμητές που επιδίδονται σε έργα του φανταστικού και της επιστημονικής φαντασίας.

«Βέβαια αν εξετάσουμε την ιδεολογική θέση των πιο ένθερμων υποστηρικτών του Τόλκιν, όπως του αμερικανού αντιπροέδρου Τζέι Ντι Βανς και της ιταλίδας πρωθυπουργού Τζόρτζια Μελόνι, τότε θα πρέπει να ανησυχούμε» γράφει ο καθηγητής Νεότερης και Σύγχρονης Λογοτεχνίας Τζέρι Κάναβαν στο άρθρο του που δημοσιεύει το «Dissent Magazine». Ο καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Μαρκέτ του Μιλγουόκι αναφέρει ότι ο αντιπρόεδρος Τζέι Ντι Βανς έχει δηλώσει ότι καθώς ενηλικιωνόταν μεγάλο μέρος της συντηρητικής του κοσμοθεωρίας διαμορφώθηκε από τον Τόλκιν. Γράφει επίσης πως στη δεκαετία του 1970 η ιταλική Δεξιά ανασυγκροτήθηκε στις λεγόμενες «κατασκηνώσεις Χόμπιτ». Σε μία από αυτές βρέθηκε, τότε στην εφηβεία της, η σημερινή πρωθυπουργός της Ιταλίας Τζόρτζια Μελόνι αποκτώντας μια καθοριστική εμπειρία στη ζωή της.

Ακροδεξιές και εξτρεμιστικές ομάδες άλλων χωρών λατρεύουν επίσης τον Τόλκιν. Το αντιτρομοκρατικό πρόγραμμα Prevent του Ηνωμένου Βασιλείου τον χαρακτήρισε πρόσφατα (μαζί με τον Κ.Σ. Λιούις και τον Τζορτζ Οργουελ) ως ένα είδος ναρκωτικού παράγοντα μετάβασης προς πιθανή ριζοσπαστικοποίηση.

Ο Τζέρι Κάναβαν καλεί σε πολιτική ερμηνεία του κειμένου του Τόλκιν όταν αναρωτιέται γιατί «Ο Αρχοντας των Δαχτυλιδιών» ως ιστορία που εμμένει γύρω από ερείπια, τις γραμμές αίματος και το θεϊκό δικαίωμα των αριστοκρατών ελκύει και πολλούς αριστερούς να το αγαπήσουν.

Από την ίδρυση – τη δεκαετία του 1970 – της ακαδημαϊκής κοινότητας των σπουδών επιστημονικής φαντασίας, υπάρχει η εντύπωση ότι η επιστημονική φαντασία κλίνει στην Αριστερά, ενώ η λογοτεχνία του φανταστικού στη Δεξιά. Η επιστημονική φαντασία αναφέρεται στο μέλλον και την επιστήμη, στις ουτοπίες που θα μπορούσαμε κάποτε να χτίσουμε. Ενώ η φαντασία έχει να κάνει με την αναδρομή σε ένα φανταστικό παρελθόν βασιλιάδων, αυτοκρατοριών, πολέμων και μαγείας. «Αν η επιστημονική φαντασία αφορά την επανάσταση, το φανταστικό αφορά την αποκατάσταση και την επαναφορά».

«Αντιδραστική νοσταλγία»

Για τον συγγραφέα του άρθρου ο Τόλκιν είναι υπέρμαχος ενός συστήματος «αντιδραστικής νοσταλγίας». Και το έργο του «Ο Αρχοντας των Δαχτυλιδιών» φαίνεται να είναι βυθισμένο στον ρατσισμό (η ανωτερότητα των ωραίων και ευγενών ξωτικών, η κατωτερότητα των Ορκ), τον αποικιοκρατισμό και τον ιμπεριαλισμό (η επιστροφή του βασιλιά σημαίνει την αποκατάσταση της αυτοκρατορίας), τον βαθιά οπισθοδρομικό σεξισμό (με ένα καστ χαρακτήρων συντριπτικά ανδρικό). Υπάρχει επίσης μια γενικευμένη καχυποψία απέναντι στη δημοκρατία, τις πόλεις, τον εκσυγχρονισμό, την πρόοδο, τον πολιτισμικό σχετικισμό και τον υλισμό υπέρ του μοναρχισμού, της αγροτικής οικονομίας, της στασιμότητας, των φαντασιώσεων του καλού εναντίον του κακού.

Παρ’ όλ’ αυτά, ο Τόλκιν έχει πολλούς αριστερούς οπαδούς. Ισως η απεικόνιση της μαχητικής συσπείρωσης στο βιβλίο, που φέρνει κοντά ανθρώπους διαφορετικών καταβολών για την επίτευξη ενός κοινού στόχου, μπορεί να παρομοιαστεί με την αλληλεγγύη που απαιτείται για τη σκληρή δουλειά της αλλαγής του κόσμου. Αλλά αυτή η συντροφικότητα δεν μπορεί να διατηρηθεί πέρα από περιόδους βαθιάς κρίσης – και, σε κάθε περίπτωση, συνήθως βασίζεται σε μια λογική κοινού, αδυσώπητου φυλετικού μίσους για τα Ορκ.

Ο Τόλκιν κλίνει επίσης προς μια οικολογική πολιτική και αγάπη για τη φύση. Οι κηπουροί διαφόρων ειδών αποδεικνύονται το απόλυτο κλειδί για την ανθρώπινη ευημερία. Ομως στον Τόλκιν ο περιβαλλοντισμός καταλήγει σε τραγωδία: το Σάιρ των χόμπιτ δείχνει κάποιον τρίτο δρόμο ανάμεσα στον καπιταλισμό και τον κομμουνισμό, δύο συστήματα που ο Τόλκιν θεωρούσε εξίσου αποκρουστικά. Ομως τα χόμπιτ δεν μπορούν να διατηρήσουν τον παράδεισό τους χωρίς μαγική βοήθεια και στο τέλος ο κόσμος τους καταστρέφεται βάναυσα υπέρ του δικού μας.

«Πάντα να ιστοριοποιείτε»

«Για μένα, ωστόσο, το κλειδί είναι το πλαίσιο της αφήγησης» δηλώνει ο Τζέρι Κάναβαν, ως μαθητής του θεωρητικού πολιτισμικών σπουδών Φρέντερικ Τζέιμσον, υποστηρικτή της ιστοριοποίησης και πολιτικής ερμηνείας των κειμένων.

«Τόσο το “Χόμπιτ” όσο και ο “Αρχοντας των Δαχτυλιδιών” παρουσιάζονται ως ιστορικά ντοκουμέντα, που αποκαλύφθηκαν από κάποιον ανώνυμο μελετητή και παρουσιάζονται στον εικοστό αιώνα ως μια άγνωστη ιστορία από τα βάθη του παρελθόντος.

Η ιστορία του “Αρχοντα των Δαχτυλιδιών” προέρχεται από το αντίγραφο ενός αντιγράφου ενός τόμου πολλών χιλιάδων ετών που ονομάζεται “Κόκκινο Βιβλίο του Γουέστμαρτς”. Και το οποίο φαινομενικά γράφτηκε από τους κύριους χαρακτήρες του έπους εκ των υστέρων και σχολιάστηκε, διορθώθηκε και εμπλουτίστηκε αργότερα από διάφορους άλλους.

Οι καταβολές αυτές φαίνονται στον περίεργο και βαρύγδουπο πρόλογο του βιβλίου, μαζί με τις περισσότερες από 100 σελίδες ψευδοεπιστημονικών παραρτημάτων. Ο “Αρχοντας των Δαχτυλιδιών” προσφέρει έναν μηχανισμό που επανειλημμένα υπονομεύει το βασικό κείμενο και μας ζητεί να δώσουμε προσοχή στις σιωπές, τα κενά και τις παραλείψεις, να μην εμπιστευτούμε τον αφηγητή και να ψάξουμε τις αντιφάσεις. “Πάντα να ιστοριοποιείτε” είπε κάποτε ο Τζέιμσον. Με τον δικό του παράξενο και βαθιά άνισο τρόπο, ο “Αρχοντας των Δαχτυλιδιών” λέει περίπου το ίδιο πράγμα».