Αντίσταση στις σκοτεινές αίθουσες της χούντας

Σε μια εποχή σκοτεινή, εκεί όπου οι λέξεις λογοκρίνονταν και οι φωνές πνίγονταν, υπήρχαν ακόμη τόποι όπου οι εικόνες μιλούσαν και τολμούσαν. Στις κινηματογραφικές αίθουσες της Αθήνας τη δεκαετία του 1970 το σινεμά δεν ήταν απλώς ψυχαγωγία, ήταν εργαλείο αφύπνισης, χώρος συνάντησης, μια μορφή σιωπηλής αλλά εκκωφαντικής αντίστασης.

Με αυτό το βλέμμα στο παρελθόν, το Ιστορικό Αρχείο του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, μέσω του κόμβου «Αντιδικτατορικός Αγώνας 1967-1974 – Ιστορία και Μνήμη», μας προσκαλεί τη Δευτέρα 28 Απριλίου στη δεύτερη συνάντηση του κύκλου «Πώς να σωπάσω…» με τίτλο «Από το Γούντστοκ στα Μέγαρα – Ιστορίες από τις κινηματογραφικές αίθουσες στα χρόνια της δικτατορίας». Η εκδήλωση που θα φιλοξενηθεί στον ιστορικό κινηματογράφο Studio φιλοδοξεί να φωτίσει τις άγνωστες αλλά κρίσιμες πτυχές της πολιτισμικής αντίστασης στα χρόνια της χούντας μέσω της έβδομης τέχνης, τότε που μια προβολή μπορούσε να είναι πράξη πολιτική.

«Στην εκδήλωση θα μιλήσουν δύο φοιτητές της εποχής που συμμετείχαν στο αντιδικτατορικό φοιτητικό κίνημα, πήγαιναν στους κινηματογράφους κι είχαν προσωπική εμπειρία. Ο ένας είναι ο Γιώργος Βερνίκος, γραμματέας τότε της Ευρωπαϊκής Κίνησης Νέων, ενός φορέα που διοργάνωνε δράσεις όπως οι προβολές ταινιών στα γραφεία τους με καλεσμένο τον Θόδωρο Αγγελόπουλο. Η δεύτερη ομιλήτρια είναι η Μέλπω Λεκατσά που ήταν στο Πολυτεχνείο, πήγαινε πολύ στον κινηματογράφο κι έγραφε κάτι σαν κριτικές και τις μοίραζε με τους φίλους της. Μετά, τον λόγο θα πάρει ο σκηνοθέτης Γιώργος Τσεμπερόπουλος που μαζί με τον Σάκη Μανιάτη είχαν κάνει το 1974 το ντοκιμαντέρ “Μέγαρα” για τον αγώνα των κατοίκων των Μεγάρων απέναντι στην απαλλοτρίωση της γης τους. Αλλά και ο Στέλιος Χαραλαμπόπουλος, που είναι νεότερος σκηνοθέτης αλλά έχει αναμνήσεις και έχει ασχοληθεί με ιστορικά θέματα, όπως στο τελευταίο του ντοκιμαντέρ “Ο κόκκινος δάσκαλος” για τον Νίκο Πλουμπίδη. Τέλος, θα μιλήσουν και δύο μελετητές του φαινομένου, η Κωνσταντίνα Βούλγαρη, κινηματογραφίστρια, και η Λιζιάννα Δελβερούδη, ιστορικός του θεάτρου και του κινηματογράφου» αναφέρει στο «ΝΣυν» ο Δημήτρης Γαρρής, υποψήφιος διδάκτορας Ιστορίας στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών και συντονιστής της βραδιάς.

Ο ρόλος των αιθουσών

Η συζήτηση φιλοδοξεί να μην περιοριστεί μόνο στην ιστορική αποτύπωση της εποχής αλλά μέσα από τις αφηγήσεις να αναδειχθεί η σημασία των κινηματογραφικών αιθουσών ως ζωντανών πυρήνων πολιτισμικής και πολιτικής έκφρασης. «Αυτό που είναι διαπιστωμένο από έρευνα είναι ότι υπήρχαν ορισμένοι κινηματογράφοι στην Αθήνα που κατά τη διάρκεια της δικτατορίας προέβαλλαν ταινίες πρωτίστως ξένες, γιατί στις ελληνικές υπήρχε μεγάλη λογοκρισία. Τέτοιοι ήταν το Studio όπου θα κάνουμε την εκδήλωση, η Αλκυονίδα και η Ιριδα, όπου φοιτητές που ήταν ανήσυχοι πνευματικά και πολιτισμικά συναντιόντουσαν εκεί. Αυτό έπαιξε ρόλο στο να φτιαχτεί σταδιακά μια κοινότητα, η οποία έπαιξε ρόλο στο αντιδικτατορικό φοιτητικό κίνημα. Υπάρχουν μαρτυρίες που μας λένε ότι κατά τη διάρκεια της χούντας στα σινεμά, από ένα σημείο και μετά την άρση της προληπτικής λογοκρισίας όταν το καθεστώς προσπάθησε να φιλελευθεροποιηθεί για να επιβιώσει, όταν έκλειναν τα φώτα στις αίθουσες συχνά ακούγονταν συνθήματα για την ελευθερία και τη δημοκρατία» επισημαίνει ο υποψήφιος διδάκτορας και συνεχίζει: «Αυτό βέβαια μερικές φορές είχε προκαλέσει επεισόδια με την Αστυνομία, συλλήψεις και κυνηγητά. Τα δύο πιο διάσημα περιστατικά ήταν όταν προβλήθηκαν το ντοκιμαντέρ για το Γούντστοκ και η ταινία “Φράουλες και αίμα”».

Αυτοί οι χώροι που κάποτε φιλοξένησαν ριζοσπαστικές φωνές και απαγορευμένες αφηγήσεις, σήμερα επιστρέφουν στο προσκήνιο της μνήμης για να θυμίσουν ότι ο πολιτισμός μπορεί να λειτουργήσει ως αντεστραμμένος καθρέφτης της εξουσίας και ο κινηματογράφος ως ένα πολύ καθαρό είδωλό του.

Νέες φωνές

«Την περίοδο εκείνη γεννιέται σταδιακά αυτό που ονομάστηκε Νέος Ελληνικός Κινηματογράφος. Σκηνοθέτες όπως οι Θόδωρος Αγγελόπουλος, Παντελής Βούλγαρης, Γιώργος Τσεμπερόπουλος, Φρίντα Λιάππα, Τώνια Μαρκετάκη κάνουν τις πρώτες τους ταινίες, οι οποίες περνούν από χίλια βάσανα με περικοπές και λογοκρισίες. Το κοινό στοιχείο σε αυτούς τους δημιουργούς είναι ότι βρίσκονται πολύ μακριά από τον εμπορικό κινηματογράφο κι έχουν εικόνες με συμβολισμούς και μηνύματα, έμμεσα και υπόρρητα. Ψάχνουν την πρόσφατη ελληνική ιστορία από τον Εμφύλιο και μετά, έχουν έντονο στοιχείο κοινωνικής κριτικής και βρίσκονται σε περισσότερη επικοινωνία με το τι συμβαίνει εκείνη την εποχή στον ευρωπαϊκό και διεθνή κινηματογράφο. Ενα άλλο σημαντικό χαρακτηριστικό είναι ότι εκείνη την περίοδο το καθεστώς κάνει μια προσπάθεια, επειδή ο κινηματογράφος ήταν ένα μέσο πολύ μαζικό ακόμα, να προσεταιριστεί παραγωγούς και ταινίες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι δουλειές του ελληνοαμερικανού παραγωγού Τζέιμς Πάρις που εκθείαζαν την πολεμική αρετή των Ελλήνων και ήταν πολύ εθνικιστικές και μιλιταριστικές. Αλλά και ταινίες που παίζονται κάθε χρόνο σήμερα όπως ο “Παπαφλέσσας”, από ανθρώπους που ήταν πολύ κοντά στο καθεστώς με τη συγκυρία των 150 χρόνων από την Ελληνική Επανάσταση, με ένα αφήγημα πολύ απλουστευτικό και εθνικιστικό. Στην αντίπερα όχθη, οι πολιτικοποιημένοι αντιστασιακοί» καταλήγει ο Δημήτρης Γαρρής.