Το αποτύπωμα {LF}του χρόνου

Οι περισσότεροι από τους ιστορικούς και τους φιλολόγους της γενιάς μου γνωρίσαμε τον Αλέξη Πολίτη αρχικά στον Μνήμονα, μετά στα «σεμινάρια της Σύρου», και, βέβαια, στις ακαδημαϊκές δράσεις, που διοργάνωνε επί σειρά ετών το Πανεπιστήμιο της Κρήτης.  Στις αρχές της δεκαετίας του ’90, το όνομά του το συνόδευαν ήδη η καλή φήμη των δημοσιεύσεων, η αυστηρότητα της κρίσης του, το αντισυμβατικό στυλ, η γενναιόδωρη προσφορά βιβλίων και «δελτίων», το συναδελφικό κλίμα με τους μεγάλους αλλά και με εμάς, τους «μικρούς». Τον Αλέξη τον γνωρίσαμε στις αίθουσες αλλά και στις ταβέρνες, τον ακούσαμε να μιλάει αλλά και να τραγουδάει, τον είδαμε να υποστηρίζει με συνέπεια τις πολιτικές ιδέες του αλλά και να ελέγχει ψύχραιμα την απόσταση που χώριζε τις επιθυμίες από την πραγματικότητα, όταν αυτές οι ιδέες ξεθώριασαν. Ο ορθός λόγος, μόνιμη πυξίδα στη σκέψη του, τον έκανε πάντα σκεπτικιστή αλλά όχι σχετικιστή.

Κατά βάθος, ήξερε πως ο κύριος αντίπαλός του – επιστημονικά και πολιτικά – ήταν τα ψευδεπίγραφα σχήματα, οι βολικοί μύθοι με τους οποίους πλάθονται οι συνειδήσεις και εξιδανικεύονται οι ταυτότητες. Σε μια συνέντευξή του στον Ηλία Κανέλλη έλεγε πως ένας από τους βασικούς και μόνιμους προσανατολισμούς των εργασιών του ήταν να αποκαλύψει «τα ψεύδη που ευπρεπώς τα λέμε μύθους, τα ψεύδη που φτιάχνουμε για να στήσουμε ένα καλύτερο παρελθόν για τον εαυτό μας. Και αυτό, άμα το σκεφτούμε λογικά δεν είναι τίποτα άλλο από εγωισμός, δεν είναι τίποτε άλλο παρά μία ανάγκη, όταν τα πράγματα δεν πάνε καλά, να βρίσκουμε δικαιολογίες για να μην αντιμετωπίσουμε τη δύσκολη πραγματικότητα».

Τον σκοπό αυτόν, ο Αλέξης Πολίτης τον υπηρέτησε με μελέτες, οι οποίες έχουν βρει πλέον κορυφαία θέση στις Νεοελληνικές Σπουδές. Από την ανακάλυψη των Δημοτικών Τραγουδιών έως τη Ρομαντική Λογοτεχνία και από τους θούριους του 1821 έως τους ευκαιριακούς πεζογράφους, o Αλέξης Πολίτης ξεδίπλωσε την ποικιλία της ανώνυμης και επώνυμης συγγραφικής δημιουργίας, υπενθυμίζοντας διαρκώς στους/στις συναδέλφους πως η αισθητική αξία της λογοτεχνίας δεν μπορεί να είναι το μόνο και αποκλειστικό πεδίο της έρευνας. Οι παλαιοί φοιτητές και οι φοιτήτριές του ξεχωρίζουν ακόμη για αυτή την ιδιάζουσα «κρητική» σχολή, που εγκαινίασε ο Αλέξης Πολίτης: λογοτεχνία, ιστορία, Τύπος, περιοδικά, εκδοτικά ποσοτικά δεδομένα, μεταφραστικές διαμεσολαβήσεις και συνολική ερμηνεία του πεδίου μέσα από τον πλάγιο φωτισμό των «μινόρε», των «ελασσόνων» ή ακόμη και των αποτυχημένων συγγραφέων.

Γι’ αυτό και σταδιακά, ολοένα και περισσότερο, ο Αλέξης Πολίτης μπόλιασε, τη νεοελληνική φιλολογία με την ιστορία των νοοτροπιών και των ιδεών. Ακόμη και η διαφωνία μαζί του ήταν κέρδος. Είχε, άλλωστε, το προσόν να γοητεύει τους συνομιλητές του, με την οξυδέρκεια, το χιούμορ του αλλά και τη συνδρομή στο έργο τους. Με τη σταθερή συμμετοχή του, επίσης, σε θεσμούς, σε ιδρύματα, σε βιβλιοθήκες και σε εργαλεία υποδομής αποδείκνυε πως η γνώμη προϋποθέτει τη γνώση. Ενα μεγάλο μέρος της βιβλιακής απογραφής, που συγκροτεί σήμερα το σώμα της Ιστορίας της Νεοελληνικής Γραμματείας, έχει τη δική του σφραγίδα. Το αποτύπωμα του χρόνου που αφήνει πίσω του ο Αλέξης Πολίτης είναι πολύ μεγαλύτερο από τον βιολογικό κύκλο της ζωής του. Μπορεί κανείς ήδη να το αναγνωρίσει στο βαρύ πένθος που νιώθει η επιστημονική κοινότητα, αυτή την ώρα που τον αποχαιρετάμε.

Ο Γιάννης Παπαθεοδώρου είναι αναπληρωτής καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Πατρών