Φόβος για τη διεθνή οικονομία

Στο γνωστό του δίτομο έργο «A Treatise οn Money» (Πραγματεία για το χρήμα) ο παγκοσμίου εμβέλειας οικονομολόγος, φιλόσοφος και καθηγητής του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ Τζον Μέιναρντ Κέινς είχε προειδοποιήσει για τους κινδύνους των εισαγωγικών δασμών. Και στη συνεπακόλουθη διαμάχη του με τον αντίπαλό του, υποστηρικτή της οικονομίας της αγοράς Φρίντριχ φον Χάιεκ, στο σημείο των δασμών υπήρξε συναντίληψη και από κοινού θεωρητική καταδίκη. Ο πατέρας του επεκτατισμού του δημόσιου τομέα και της κυβερνητικής ανάμειξης στην οικονομία Τζον Μ. Κέινς θα αισθανόταν σε γενικές γραμμές ανετότερα σήμερα, που οι κυβερνήσεις κολακεύουν τα θεωρητικά του θέσφατα και ενισχύουν πολιτικές δημοσιονομικού επεκτατισμού και αύξησης των κρατικών δαπανών. Οπως είχε αυτός υποστηρίξει. Που είχαν όμως οδηγήσει τις περισσότερες οικονομίες τελικά σε εκτροχιασμό και πολλά κράτη σε χρεοκοπία. Αν και θα ανησυχούσε μήπως κυλήσει ξανά στην ανυποληψία με τα μέτρα των εξαγγελιών Τραμπ της αποκαλούμενης έκτοτε «Liberation Day» (Ημέρα Απελευθέρωσης).

Ο κρατικός επεκτατισμός μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο είχε οδηγήσει κάποιο διάστημα σε οικονομική ευημερία και σε σταθερότητα. Λόγω κυρίως ανεκμετάλλευτων εθνικών πόρων στη Δύση (σε διαθέσιμες πρώτες ύλες, φθηνό σχετικά ανθρώπινο δυναμικό και αδιάθετο κεφάλαιο). Ακόμα και ο Ρίτσαρντ Νίξον, Ρεπουμπλικανός συντηρητικός πρόεδρος των ΗΠΑ, είχε αναφωνήσει λίγο πριν από το σκάνδαλο του Watergate: «Είμαστε πλεον όλοι κεϊνσιανοί σήμερα». Οι απόψεις του θεωρητικού του αντιπάλου, νεοκλασικού οικονομολόγου Φρ. Χάιεκ είχαν τότε ριχθεί στον καιάδα των ιδεών. Εξ ου και η κυριαρχία των ιδεών της Αριστεράς στην πλειοψηφία της οικονομικής ιντελιγκέντσιας με τη συνακόλουθη μεθοδική προώθηση των κρατικοπαρεμβατικών απόψεων στα πανεπιστήμια.

Το θεωρητικό παιδί του Κέινς, η Τζόαν Ρόμπινσον, του Κολεγίου Γκέρτον και αργότερα του Κινγκς, του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ, κράτησε ψηλά τη σημαία της θεωρητικής του κληρονομιάς. Σε βαθμό που αν σε διαγώνισμά της έγραφες (δεκαετία του ’70) πως πληθωρισμός και ανεργία μπορούν να συμπέσουν (όπως έγινε στις οικονομίες από τα τέλη του ’70 και μετά, διαψεύδοντας την περίφημη «καμπύλη του Φίλιπς»), θα ήσουν ακόμα εκεί στάσιμος, χωρίς πτυχίο!

Παρά τις απόψεις του για την ανάγκη δημόσιων επενδύσεων και αύξησης των κρατικών δαπανών, ο Κέινς παρέμεινε πολέμιος των εισαγωγικών δασμών σε στάσιμες οικονομίες. Διότι, κατά τη γνώμη του, θα επέτειναν τον κίνδυνο παραπέρα αδιεξόδων. Εκτός των περιπτώσεων πλήρους απασχόλησης, που οι δασμοί θα δυνάμωναν τα οικονομικά μεγέθη (Βλ. σχ. Kenichi Hashimoto κ.ά., «Was Keynes right? A reconsideration of the effect of protective tarrif under stagnation». Working Paper 2409, Florida International University, Ιούνιος 2024). Θα ήταν συνεπώς σήμερα εξαιρετικά ανήσυχος για τα δασμολογικά μέτρα του Τραμπ, της «Ημέρας της Απελευθέρωσης». Επειδή ακριβώς επιβάλλονται σε οικονομία με ανεργία και σε πορεία στασιμότητας. Στην «Πραγματεία…» του καταλήγει πως η επιβολή δασμών είναι ευεργετική για μια οικονομία, μόνο όμως αν η ανεργία και στις δύο ενδιαφερόμενες χώρες είναι χαμηλή. Διαφορετικά, είναι μια πολιτική αναποτελεσματική που δυνατόν να προκαλέσει αδιέξοδα. Οπως είχε δηλώσει: «Είναι προτιμότερο να είσαι περίπου σωστός παρά τελείως λάθος» στις εκτιμήσεις σου.

Βέβαια συχνά υποστήριξε τη γενική εφαρμογή εισαγωγικών δασμών για την ισχυροποίηση της εγχώριας παραγωγής και την αύξηση των εθνικών επενδύσεων. Ο Κέινς υποστήριζε πως το ελεύθερο εμπόριο θα διεύρυνε την ανεργία και τις οικονομικές διαστρεβλώσεις, επιχειρηματολογώντας υπέρ της χρησιμοποίησης δασμών και άλλων προστατευτικών μέτρων για τη διάσωση των εθνικών βιομηχανιών, την εξασφάλιση πλήρους απασχόλησης και την εξισορρόπηση του εμπορικού ισοζυγίου. Θέσεις δηλαδή που ουσιαστικά δικαιώνουν τις πολιτικές του Τραμπ. Χωρίς όμως να προδικάζουν την όποια μελλοντική επιτυχία της οικονομικής του πολιτικής. Σημερινοί λ.χ. κεϊνσιανοί οικονομολόγοι, όπως ο Τζόζεφ Στίγκλιτς και ο Πολ Κρούγκμαν – νομπελίστες και οι δύο – αντιτίθενται στους δασμούς, υποστηρίζοντας πως οι ξαφνικές εμπορικές ανισορροπίες μπορούν να κάνουν κακό στην απασχόληση και να ζημιώσουν το ΑΕΠ. Η πολιτική Τραμπ όμως γενικά μπορεί να θεωρηθεί κεϊνσιανή, όπως θα έλεγαν οι περισσότεροι σήμερα οπαδοί των απόψεων του μεγάλου θεωρητικού.

Για τον ίδιο τον Κέινς όμως θα υπήρχε ο φόβος μιας νέας αποτυχίας. Οπως και παλαιότερα. Διότι οι θεωρίες του τότε ήρθαν σε σύγκρουση με την πραγματικότητα. Οπως το 1930, που είχε θεωρήσει πως οι δασμοί θα ήταν ευεργετικοί για την οικονομία. Συνέβαλαν όμως στο Κραχ που ακολούθησε και στην παγκόσμια οικονομική κατάρρευση (βλ. το σημαντικό άρθρο του Percy Wells Bidwell, «Trade, Tariffs, the Depression», στο Foreign Affairs του 1932). Η κεϊνσιανή θεωρία είχε μεταπολεμικά αποκτήσει μεγάλη δημοφιλία διότι ενθάρρυνε τις δημόσιες δαπάνες, και έτσι τις παροχές. Παράλληλα ενθουσίαζε τις κυβερνήσεις, διότι τις προέτρεπε να κάνουν αυτό που πάντα θέλουν – δηλαδή να ξοδεύουν! Ο σημαντικός όμως ρόλος της κρατικής παρέμβασης ματαιώθηκε με την κυριαρχία των οπαδών της ελεύθερης αγοράς. Αυτό έγινε στα τέλη της δεκαετίας του ’70, με την εμφάνιση του δυσεξήγητου για τους κεϊνσιανούς στασιμοπληθωρισμού (δηλ. πληθωρισμός χωρίς ανάπτυξη). Εκεί ξέμειναν από απαντήσεις. Οπως έχουν ξεμείνει και τώρα, μιλώντας για «επιστροφή του κράτους» οι αριστερότεροι και για «πολιτική δασμών» κάποιοι άλλοι.

Κανένας τους δεν προβλέπω να δικαιωθεί από την πραγματικότητα….