«Η επεξεργασία του τραύματος ενδυναμώνει τη συλλογική ταυτότητα»

Στην παράσταση «Madre Salonico», που αναμένεται στην Εναλλακτική Σκηνή της Λυρικής από τις 4 του μήνα, κεντρικοί ήρωες είναι o μετανάστης Ιντό (ο κλαρινετίστας Λεονάρδος Μπατής) και η γιαγιά του, Ζάνα (Eλενα Ουζουνίδου), διάσημη κάποτε τραγουδίστρια. Οι δυο τους μοιράζονται τα βιώματα και τις αναμνήσεις για την ιστορική διαδρομή των Εβραίων της Θεσσαλονίκης. Η γιαγιά μάλιστα ερμηνεύει σεφαραδίτικα τραγούδια επί σκηνής, ενώ αναζητά τον παιδικό της έρωτα που επιβίωσε από τα ναζιστικά στρατόπεδα.

Το έργο, το οποίο έγραψε ο Λέων Ναρ, παρουσιάζεται σε ένα μείγμα λαντίνο (η ισπανοεβραϊκή γλώσσα της σεφαραδίτικης κοινότητας) και ελληνικών, μέσα από τη σκηνοθετική ματιά του Βίκτωρα Αρδίττη, ενώ τη διασκευή των τραγουδιών που ακούγονται υπογράφει η Μάρθα Μαυροειδή και ερμηνεύει το μουσικό σύνολο Σμάρι με τη σύμπραξη του Φώτη Σιώτα.

Ποιο είναι το ιστορικό πλαίσιο μέσα στο οποίο αναπτύσσεται η παράσταση; Ποια εποχή της Θεσσαλονίκης «αναβιώνει» μέσα από αυτήν;

Στην ουσία το πλαίσιο αναπτύσσεται στον 20ό αιώνα και, πέρα από τη μυθοπλασία, επικεντρώνεται σε ιστορικά γεγονότα που συντάραξαν την πόλη, όπως η πυρκαγιά του 1917, ο εμπρησμός της εβραϊκής συνοικίας Κάμπελ, το Ολοκαύτωμα. H μνήμη και η μυθική διάσταση των τοπίων της Θεσσαλονίκης κρατούν ακόμη, σε κάποιον βαθμό, ζωντανό το παρελθόν της. Το μεγαλύτερο ελληνικό χωνευτήρι πολιτισμών και γλωσσών φαίνεται πως έχει απαλείψει οριστικά πολλές από τις εικόνες του πολυδιάστατου παρελθόντος του, ορθόδοξου, οθωμανικού, ισραηλιτικού και άλλου. Ευτυχώς, πάντως, διατηρούνται ακόμη στην πόλη κάποια σημάδια της επιβίωσης των πολιτισμών και της κουλτούρας των διαφορετικών κοινοτήτων. Αναρωτιέμαι, ωστόσο, αν αρκούν αυτά τα αποσπασματικά στιγμιότυπα… Νομίζω πως είναι ζητούμενο για την πόλη να μη διαιωνίσει τη σημερινή ελλειμματική ιστορική της πραγματικότητα. Αυτό το ιστορικό πλαίσιο «αναβιώνει» η παράσταση, με κυρίαρχο όχημα, βέβαια, τον έρωτα που σημαδεύει κάθε στιγμή της ύπαρξής μας, ακόμη και τις τραγικότερες.

Με ποια έννοια το έργο δεν αφορά μόνο τους Σεφαραδίτες;

Με την έννοια ότι αναφέρεται σε γεγονότα που είναι εγγεγραμμένα στη συλλογική μνήμη της Θεσσαλονίκης, όπως η ολοκληρωτική εξόντωση της ισραηλιτικής της κοινότητας. Με την έννοια ότι αναφέρεται στον ρόλο των δωσίλογων, στο πλιάτσικο των εβραϊκών περιουσιών, στη λεηλασία του ιστορικού ισραηλιτικού νεκροταφείου. Αυτές είναι μερικές μόνο συνιστώσες της ιστορικής πραγματικότητας της εποχής: το έργο είναι δηλαδή εμπνευσμένο από την ίδια την ιστορία της πόλης, φερμένο όμως στο σήμερα, αυτό έχει, άλλωστε, σημασία. Σε σχέση με τα σεφαραδίτικα τραγούδια σκεφτείτε ότι στη Θεσσαλονίκη ακούγονται την εποχή του Μεσοπολέμου αρκετά δημοφιλή ρεμπέτικα με σεφαραδίτικες εκδοχές: «Εγώ θέλω πριγκηπέσα» του Παναγιώτη Τούντα στη σεφαραδίτικη εκδοχή με τίτλο «Decidi de me Kazar» (Αποφάσισα να παντρευτώ). Το «Καναρίνι μου γλυκό» με τη Ρόζα Εσκενάζυ, στα σεφαραδίτικα ως «Kanaraki» από τον Τζο Ελίας, ή «Ven Kanario» από τον Τζακ Μαγές. Το «Μικρός αρραβωνιάστηκα» του Μάρκου Βαμβακάρη, στη σεφαραδίτικη εκτέλεση γίνεται «Los ocho dias de hupa» (Οι οχτώ μέρες μετά τον γάμο), «Το γελεκάκι που φορείς» ακούγεται από το 1932 και μετά σε πολλές ισπανοεβραϊκές εκτελέσεις. Το ίδιο και η «Μισιρλού», το «Πού να βρω γυναίκα να σου μοιάζει», αλλά και η «Ξανθή Εβραιοπούλα», που στην ισπανοεβραϊκή εκτέλεση «Nos seas capritsioza» (Μην είσαι παράξενη). Και μουσικά, λοιπόν, υπάρχει συσχετισμός, συλλογικότητα, ανάγκη να τραγουδηθούν τα κοινά μαράζια.

Τα λαντίνο είναι μια γλώσσα που χάνεται και παράλληλα λιγοστεύουν οι άνθρωποι που μπορούν να λειτουργούν σαν ζωντανή μνήμη του Ολοκαυτώματος. Σας προβληματίζει μια τέτοια εξέλιξη ή μπορεί να διασωθεί αυτό που ονομάζεται «δύσκολη μνήμη»;

Σίγουρα, το εύλογο ερώτημα που προκύπτει είναι αν μπορεί να επιβιώσει ένας ολόκληρος πολιτισμός, ο οποίος δεν περιορίζεται σε στενά γεωγραφικά σύνορα, και που η γλώσσα του φθίνει. Η σύγχρονη πραγματικότητα αποδεικνύει πως μπορεί, γεγονός που πιστοποιούν αφενός η σχετική εκδοτική έξαρση και η συνεχής συγκέντρωση υλικού και αφετέρου η εισαγωγή των σεφαραδίτικων σπουδών σε αρκετά ευρωπαϊκά πανεπιστημιακά τμήματα καθώς και τα μαθήματα ισπανοεβραϊκής γλώσσας που οργανώνονται από διάφορους φορείς. Τα νέα αυτά δεδομένα αφυπνίζουν το ενδιαφέρον των νέων και επαναπροσδιορίζουν τον ρόλο της Θεσσαλονίκης στην πορεία του ισπανοεβραϊκού πολιτισμού. Δεν πρέπει, λοιπόν, να σταματήσει η προσπάθεια που ξεκίνησε στα μέσα της δεκαετίας του ’80, όταν τότε για πρώτη φορά επιχειρήθηκε μια συνολικότερη προσέγγιση του πολιτισμού αυτού, ως ένδειξη συνειδητοποίησης της μοναδικότητας της γλώσσας ως ζωντανού φορέα έκφρασης της συλλογικής μνήμης της σεφαραδίτικης κουλτούρας.

Με ποιον τρόπο μπορεί να γίνει επεξεργασία του τραύματος μέσω μιας καλλιτεχνικής δημιουργίας;

Πέρα από καλλιτεχνική στόχευση μπορεί να ειδωθεί και ως ένα εκπαιδευτικό εργαλείο, μια και ενθαρρύνει την αναστοχαστική σκέψη γύρω από τις συνέπειες της μισαλλοδοξίας, του ρατσισμού και των διακρίσεων. Η επεξεργασία του τραύματος ενδυναμώνει τη συλλογική ταυτότητα της κοινωνίας, καθώς συνδέει τους πολίτες με τα ιστορικά γεγονότα. Η διαδικασία του κριτικού ελέγχου της δημόσιας χρήσης της Ιστορίας είναι εξαιρετικά σημαντική. Σε σχέση με το «τραύμα» του Ολοκαυτώματος ειδικότερα, η συνδρομή του παράστασης είναι αποφασιστικότατη, μια και συμβάλλει στην κατανόηση των ψυχολογικών, κοινωνικών, πολιτισμικών και συλλογικών συνεπειών αυτής της τραγωδίας. Το Ολοκαύτωμα δεν ήταν μόνο μια ιστορική καταστροφή, αλλά και μια βαθιά ψυχική πληγή που άφησε ανεξίτηλα σημάδια στους επιζώντες, τις οικογένειές τους, τις κοινότητες και τις κοινωνίες γενικότερα. Το τραύμα αυτό δεν περιορίζεται μόνο στις άμεσες συνέπειες του εγκλεισμού και των βασανιστηρίων, αλλά επηρεάζει τη ζωή των επιζώντων σε βάθος χρόνου, ακόμα και στη δεύτερη και τρίτη γενιά (γενιά των παιδιών και των εγγονών των επιζώντων). Αρα, παρακολουθώντας την παράσταση, κατανοούμε καλύτερα τον τρόπο με τον οποίο τα ψυχολογικά και συναισθηματικά βάρη πέρασαν από γενιά σε γενιά.

Ποιο αίσθημα θα θέλατε να μείνει στους θεατές μετά το τέλος της παράστασης;

Η ηθική αποκατάσταση των θυμάτων αλλά και των επιζώντων του Ολοκαυτώματος. Η ιστορική λήθη και η έλλειψη ευρύτερης γνώσης οι οποίες παραμένουν προκλήσεις που πρέπει να ξεπεραστούν. Η ενίσχυση της σημασίας της ανθρωπιάς, της αλληλεγγύης και της ελπίδας, ακόμα και στις πιο σκοτεινές περιόδους της ιστορίας. Πάνω απ’ όλα η εξακολουθητική υπόμνηση της μνήμης μιας πληθυσμιακά συρρικνωμένης κοινότητας η οποία θα έπρεπε να είναι καθήκον όχι μόνο των μελών της αλλά κεφάλαιο της συλλογικής εθνικής μνήμης.