Η Τουρκία να γυρνά την πλάτη στη Δύση; Αδιανόητο!

Η ανάμνηση του ιδρυτή της σύγχρονης Τουρκίας Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ συνδέεται κατά κύριο λόγο με την προσωπολατρία που καλλιεργήθηκε επί δεκαετίες από τη δεκαετία του 1950 μέχρι την αμφισβήτησή του μετά την πρώτη δεκαετία της πολιτικής ηγεμονίας του Κόμματος Δικαιοσύνης και Αναπτύξεως (ΑΚΡ). Υπάρχουν πολλοί τρόποι με τους οποίους τα μέλη της κοσμικής μεσαίας τάξεως της Τουρκίας εξεδήλωναν τον θαυμασμό και την αφοσίωσή τους στον Ατατούρκ. Χαρακτηριστική είναι η ενός λεπτού σιγή η οποία ετηρείτο στη χώρα κάθε 11η Νοεμβρίου και ώρα 09:05, ώρα του θανάτου του Ατατούρκ, αλλά και η κατά 90 μοίρες περιστροφή του τελευταίου ψηφίου της χρονολογίας θανάτου του (1938) ώστε να συμβολίζει το άπειρο (193¥). Η πίστη ότι η παρακαταθήκη του Ατατούρκ θα προσδιορίζει στο διηνεκές την Τουρκία αμφισβητήθηκε έντονα και με την άνοδο του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν σε αντίπαλο δέος του και τη βαθμιαία μετατροπή του πολιτεύματος και των αξιακών αναφορών της σύγχρονης Τουρκίας.

Αξίζει να σημειωθεί ότι υπάρχουν τουλάχιστον δύο διαφορετικές εικόνες με τις οποίες προσλαμβάνεται ο Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ στη σύγχρονη τουρκική κοινωνία. Η μία είναι αυτή του Μουσταφά Κεμάλ Πασά, του αξιωματικού ο οποίος πέτυχε να ανελιχθεί στην ιεραρχία του οθωμανικού στρατού ενώ η αυτοκρατορία κατέρρεε, να οργανώσει το τουρκικό εθνικιστικό κίνημα που επέτυχε εν τέλει να ακυρώσει τους όρους της Συνθήκης των Σεβρών και να επιβάλει τη Συνθήκη της Λωζάννης. Αυτός συχνά εικονίζεται με μουστάκι και να φορεί μάλλινο καλπάκι στο κεφάλι. Η δεύτερη είναι του Κεμάλ Ατατούρκ, του πολιτικού, ο οποίος χρησιμοποίησε την εξουσία και το κύρος που κέρδισε κατά τη στρατιωτική του θητεία με σκοπό να προβεί σε μια μη δημοφιλή κοινωνική μεταρρύθμιση και να επιβάλει στον τουρκικό λαό το δυτικό πολιτισμικό παράδειγμα. Αυτός εικονίζεται ξυρισμένος και να φορεί φράκο και ημίψηλο. Είναι αυτός που διέγνωσε ότι το Ισλάμ αποτελεί την αιτία των δεινών του τουρκικού λαού και επεδίωξε την εξάλειψή του από τη δημόσια σφαίρα, καθώς και την απεξάρτηση της τουρκικής εθνικής συνειδήσεως από το Ισλάμ, έργο τιτάνιο αν σκεφθεί κανείς ότι οι έννοιες του τουρκισμού και του Ισλάμ παρέμεναν ταυτισμένες επί αιώνες. Η εισαγωγή του λατινικού αλφαβήτου, η κατάργηση του Σουλτανάτου και του Χαλιφάτου, η άνωθεν επιβολή δυτικών πολιτισμικών προτύπων ήταν μέρη ενός στρατηγικού σχεδίου που αποσκοπούσε να μετατρέψει την Τουρκία σε δυτική χώρα ανεξαρτήτως των σχέσεών της με τον δυτικό κόσμο, ακόμη και παρά τις εχθρικές της σχέσεις με τις μεγάλες δυτικές δυνάμεις. Η αντίληψη ότι μπορεί η Τουρκία να στρέψει την πλάτη της στη Δύση και να ενταχθεί σε ανταγωνιστικούς προς αυτήν πολιτικούς οργανισμούς ή και σε αντίθετα πολιτισμικά παραδείγματα θα ήταν κάτι αδιανόητο για τον Ατατούρκ.

Σίγουρα θα τον ενοχλούσε στη σύγχρονη Τουρκία η κυριαρχική παρουσία του Ισλάμ στη δημόσια σφαίρα. Είναι ενδιαφέρον πάντως ότι αυτή δεν συνδέεται τόσο με τη μαντίλα, καθώς αποδείχθηκε ότι η άρση των απαγορεύσεων και η συνακόλουθη αποπολιτικοποίηση της χρήσεώς της δεν αύξησε τη δημοφιλία της. Η κυριαρχία του Ισλάμ στον δημόσιο χώρο κυρίως αναφέρεται στην ανέγερση τεμενών σε περίοπτες θέσεις και τοπόσημα των μεγάλων πόλεων της Τουρκίας, και ιδίως της Κωνσταντινουπόλεως. Το τέμενος στην πλατεία Ταξίμ είναι ένα πασίγνωστο παράδειγμα, ενώ το τέμενος στον λόφο Τσάμλιτζα στη μικρασιατική ακτή του Βοσπόρου ίσως είναι η πλέον χαρακτηριστική παρέμβαση της κυβερνήσεως Ερντογάν στο διαχρονικό τοπίο της Κωνσταντινουπόλεως.

Είναι επίσης βέβαιον ότι θα τον ενοχλούσε ιδιαιτέρως η ακύρωση της δικής του αποφάσεως ως προς τη Αγία Σοφία. Η μετατροπή από μουσείο σε τέμενος θα ήταν κάτι το οποίο θα θεωρούσε μεγάλη οπισθοδρόμηση. Η επιλογή του Ατατούρκ να μετατρέψει την Αγία Σοφία σε μουσείο συνδεόταν με την απόφασή του να εντάξει την Τουρκία στο δυτικό πολιτισμικό παράδειγμα η οποία προϋπέθετε και τον σεβασμό στην έννοια της παγκόσμιας πολιτισμικής κληρονομιάς. Αυτή επέβαλε την υπέρβαση της αντιλήψεως που έβλεπε την Αγία Σοφία ως «λάφυρο» ή «λεία πολέμου» αλλά την ανάδειξή της σε τεκμήριο του πρωταγωνιστικού ρόλου της Κωνσταντινουπόλεως στην ανάδειξη και προστασία της παγκοσμίου πολιτισμικής κληρονομιάς.

Παρά τις σοβαρές αλλαγές, κάτι πάντως που θα παρηγορούσε τον Ατατούρκ θα ήταν η δημοφιλία των απόψεών του αλλά και του οράματός του για την Τουρκία μεταξύ της τουρκικής νεολαίας. Παρά την πολιτική ηγεμονία του το πολιτικό Ισλάμ δεν μπόρεσε να αμφισβητήσει την κυριαρχία των θεμελιωδών αρχών του κεμαλισμού στην τουρκική πνευματική ηγεσία. Οι σοβαρότερες προσπάθειες αμφισβητήσεως αυτής της ηγεμονίας έλαβαν χώρα υπό την αιγίδα της οργανώσεως του Φετχουλλάχ Γκιουλέν και μοιράσθηκαν την τύχη της, όταν οι σχέσεις της με το καθεστώς Ερντογάν διερράγησαν. Ο ίδιος ο πρόεδρος Ερντογάν έχει επανειλημμένως διατυπώσει το παράπονό του ότι παρά την ηγεμονία του κόμματός του σε πολιτικό και οικονομικό επίπεδο, «δεν κατόρθωσαν να κυριαρχήσουν και στον χώρο των ιδεών». Ο ισλαμισμός ουδέποτε υπήρξε ελκυστικός μεταξύ των κορυφαίων τούρκων διανοουμένων, ενώ η διακυβέρνηση του ΑΚΡ δεν συνέβαλε στη διαφήμιση της ιδεολογίας. Το πνεύμα αμφισβητήσεως της εξουσίας διά του ορθού λόγου το οποίο εξέφρασε και ο ίδιος ο Ατατούρκ, με τη ρήση του «αν κάποτε οι λόγοι μου αντίκεινται στην επιστήμη, ακολουθήστε την επιστήμη» βρίσκεται στον πυρήνα των φοιτητικών κινητοποιήσεων των τελευταίων ημερών.

Ο Ιωάννης Ν. Γρηγοριάδης είναι αναπληρωτής
καθηγητής του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης
και Δημόσιας Διοίκησης του Πανεπιστημίου Μπίλκεντ και επικεφαλής του Προγράμματος Τουρκίας
του ΕΛΙΑΜΕΠ