Στα άδυτα {CR}της Φιλικής Εταιρείας

Ενα φθινοπωρινό βράδυ του 1814, σε ένα σκοτεινό δωμάτιο της Oδησσού, γεννήθηκε η Φιλική Εταιρεία. Τρεις άνδρες ελληνικής καταγωγής, ο Νικόλαος Σκουφάς από το Κομπότι της Αρτας, ο Εμμανουήλ Ξάνθος από την Πάτμο, έμποροι και οι δύο, και ο Αθανάσιος Τσακάλωφ, που ήταν διανοούμενος και γιος γουναρά από τα Γιάννενα, ορκίζονταν στην ίδρυση μιας συνωμοτικής οργάνωσης με σκοπό την απελευθέρωση των Ελλήνων από τον οθωμανικό ζυγό. Στόχευαν σε κάτι πραγματικά μεγάλο, στην ανατροπή και στην ελευθερία, έχοντας την πεποίθηση πως αυτά θα έρχονταν από τους έλληνες πατριώτες και όχι από τις ξένες δυνάμεις. Ηταν η αρχή της σπουδαιότερης μυστικής επαναστατικής οργάνωσης του 19ου αιώνα στην Ελλάδα. Ενα ταξίδι στα «άδυτα» της Φιλικής Εταιρείας μέσα από τεκμήρια που φυλάσσονται στα Γενικά Αρχεία του Κράτους παρουσιάζουν σήμερα τα «ΝΕΑ», με αφορμή την επέτειο της 25ης Μαρτίου. Πολύτιμα αρχεία ηλικίας 200 και πλέον ετών αποκαλύπτουν τη διαδικασία μύησης στη Φιλική Εταιρεία, τους όρκους των Φιλικών, την εξομολόγηση, τη διδασκαλία και την κατήχησή τους, την αποκρυπτογράφηση του μυστικού αλφαβήτου που χρησιμοποιούσαν τα μέλη της και άλλα στοιχεία από τη δράση της οργάνωσης που προετοίμασε την Επανάσταση του 1821.

Στην οδό Κρέσνι Περεουλόκ 18, σε ένα εντυπωσιακό αρχοντικό της Οδησσού που αποτελούσε την κατοικία του έλληνα επιχειρηματία Γρηγορίου Μαρασλή, θα έβρισκαν το πρώτο τους καταφύγιο και θα συνεδρίαζαν οι Φιλικοί της πόλης. Τα πρώτα χρόνια η οργάνωση λειτουργούσε, άλλωστε, ως εταιρεία επιλέκτων γι’ αυτό και σε διάστημα τριών ετών αριθμούσε μόλις 30 μέλη. Τα επόμενα χρόνια η εξάπλωση των Φιλικών είναι ραγδαία και ο συνολικός αριθμός τους εκτιμάται ότι υπερέβαινε τα 3.000 μέλη, όλοι τους άνθρωποι με κύρος και επιρροή.

Στις 12 Απριλίου του 1820 ο Εμμανουήλ Ξάνθος προσφέρει την αρχηγία της Φιλικής Εταιρείας στον Αλέξανδρο Υψηλάντη, έναν αγωνιστή που θα διαδραματίσει κορυφαίο ρόλο στον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα των Ελλήνων και θα κηρύξει την Επανάσταση σε ηλικία 30 ετών. Από την περίοδο εκείνη, τον Απρίλιο του 1820, προέρχεται το τεκμήριο των ΓΑΚ που απεικονίζει το «αλφάβητο της Εταιρείας των Φιλικών». «Εις το όνομα της μελλούσης σωτηρίας, καθιερώνω ιερέα φιλικόν και αφιερώνω εις την αγάπη της Φιλικής Εταιρείας και εις την υπεράσπιση των μεγάλων των Ελευσινίων τον συμπολίτη κύριο… ετών… επαγγέλματος… ως θερμόν υπερσπιστή της ελευθερίας και της πατρίδος κατηχηθέντα και ορκισθέντα παρ’ εμού», γράφει το κείμενο που συντάχθηκε στη Ζάκυνθο πιστοποιώντας την ιδιότητα του μέλους της οργάνωσης και τον βαθμό της ιεραρχίας στον οποίο ανήκει.

Μυστικός κώδικας επικοινωνίας

Βασισμένη στα πρότυπα των συνωμοτικών οργανώσεων της Ευρώπης, η Φιλική Εταιρεία υιοθέτησε αρκετά στοιχεία από τη δομή και τον τρόπο λειτουργίας των μασονικών οργανώσεων, που δρούσαν στην ευρωπαϊκή ήπειρο την εποχή εκείνη. Στο πλαίσιο αυτό, οι ιδρυτές της είχαν επινοήσει έναν μυστικό κώδικα για τη μεταξύ τους επικοινωνία ενώ είχαν, επίσης, υιοθετήσει ποικίλα σύμβολα με κρυμμένα νοήματα και χειρονομίες αναγνώρισης. Η κρυπτογραφημένη αλφάβητος των Φιλικών αποτελείτο, όπως φαίνεται και στο έγγραφο των ΓΑΚ, από 22 χαρακτήρες – γράμματα και αριθμούς – που αντιστοιχούσαν στα γράμματα της ελληνικής αλφαβήτου ενώ στα κρυπτογραφημένα κείμενα διαβάζουμε «κωδικούς» για πρόσωπα, τοποθεσίες ή έννοιες που έπαιζαν ρόλο στην εξέλιξη του Αγώνα. Χαρακτηριστικά είναι τα παραδείγματα που αναφέρει ο ιστορικός Τάκης Κανδηλώρος, ο οποίος έχει γράψει πως «Το «εθνικόν ζήτημα» εχαρακτηρίζετο απλώς ως «εμπόριον». Η δε ανωτάτη αρχή της Φιλικής Εταιρείας ως «φιλικόν εμπορικόν κέντρον» και η συγκέντρωσις πολεμοφοδίων και χρημάτων και τροφών ως «εμπορικαί προμήθειαι»». Η στρατιωτική βοήθεια αποκαλείτο «προίκα», το μεγάλο καράβι «ελέφαντας», οι Αρβανίτες «συμπέθεροι» και ως προς τα πρόσωπα ο Αλέξανδρος Υψηλάντης, ο οποίος υπέγραφε ως Α.Ρ, επονομαζόταν «Καλός» ή «Ανδρέας Ραδάμανθυς», ο Καποδίστριας «Ευεργετικός», ο Παπαφλέσσας «Αρμόδιος» ενώ ο κωδικός του Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη ήταν το 110 και του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη το 113.

Στα τεκμήρια που φυλάσσονται στα ΓΑΚ συναντούμε τον ιερό δεσμό με τις 16 παράλληλες στήλες που ενώνονται χιαστί, σύμβολο της ενότητας της Φιλικής Εταιρείας και στην κορυφή τους έναν σταυρό που περιβάλλεται από κλαδιά ελιάς. Από το κέντρο του σταυρού εκτείνονται εκατέρωθεν δύο λόγχες με λάβαρα πάνω στις οποίες είναι πάντοτε γραμμένα τα γράμματα ΕΕΑ και ΗΘΣ, δηλαδή τα ακρωνύμια της φράσης «Ή Ελευθερία ή Θάνατος».

Μερικά από τα πιο συγκινητικά έγγραφα που σχετίζονται με τη Φιλική Εταιρεία και βρίσκονται στα Γενικά Αρχεία του Κράτους είναι αυτά που περιγράφουν τη διαδικασία μύησης στην οργάνωση, μια διαδικασία η οποία δεν ήταν καθόλου απλή. Η τελετή μύησης γινόταν με ένα αναμμένο κερί, παρουσία του κατηχητή και ενίοτε κάποιου ορθόδοξου ιερέα ο οποίος, συχνά, για λόγους ασφαλείας δεν γνώριζε το περιεχόμενο του όρκου. Διέφερε ανάλογα με τη βαθμίδα ιεραρχίας της οργάνωσης στην οποία εισερχόταν το νέο μέλος – «βλάμηδες» ή «αδελφοποιητοί» γίνονταν οι αγράμματοι ραγιάδες, «συστημένοι» όσοι είχαν σπουδάσει ενώ οι «ιερείς» στρατολογούνταν από τους συστημένους έχοντας προηγουμένως αποδείξει ότι διαθέτουν το αναγκαίο ψυχικό σθένος για να φέρουν εις πέρας την αποστολή που θα τους ανατεθεί. «Ορκίζομαι επάνω εις το ευαγγέλιο του Θεού και στον λόγο του Υπέρτατου Οντος, εις το όνομα της αληθείας και της δικαιοσύνης, να φυλάξω, θυσιάζων και την ιδίαν μου ζωήν, υποφέρων και τα πλέον σκληρά βάσανα καθόλην τη δύναμη τις λέξεως, το μυστήριον, το οποίον θα μου εξηγηθεί και ότι θα αποκριθώ την αλήθειαν εις ό,τι ερωτηθώ», διαβάζουμε στον Πρώτο Ορκο σε ένα από τα έγγραφα των ΓΑΚ.

Ο Ορκος ο Μέγας

Ακολουθούν η «εξομολόγηση», στην οποία το υποψήφιο μέλος απαντά σε δέκα ερωτήσεις, ο Σκοπός και στη συνέχεια ο Ορκος ο Μέγας, στον οποίο διαβάζουμε μεταξύ άλλων μέσα από το χειρόγραφο των Γενικών Αρχείων του Κράτους: «Ορκίζομαι ότι θέλει θρέφω εις την καρδίαν, αδιάλλακτον μίσος εναντίον των τυράννων της πατρίδος μου, των οπαδών και ομοφρόνων τούτων. Θέλει ενεργώ παντή τρόπω προς βλάβην τους και όταν η περίστασις το συγχωρήση τον εξολοθρευμόν τους» και αργότερα: «Τέλος πάντων, ορκίζομαι εις σε, ω ιερά πλην τρισαθλία πατρίς μου. Ορκίζομαι εις τας πολυχρονίους βασάνους σου. Ορκίζομαι εις τα πικρά δάκρυα τα οποία έχυσαν και χύνουν τα ταλαίπωρα τέκνα σου, εις τα ίδια μου δάκρυα, χυνόμενα κατά ταύτην την στιγμήν, και εις την μέλλουσαν ελευθερία των ομογενών μου, ότι αφιερώνομαι όλος εις Σε. Εις το εξής θέλεις είσαι η αιτία και ο σκοπός των διαλογισμών μου. Το όνομά σου ο οδηγός των πράξεών μου, και η ευτυχία Σου η ανταμοιβή των κόπων μου».

Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλούν, τέλος, τα κρυπτογραφημένα εφοδιαστικά γράμματα ή «διπλώματα» δηλαδή τα έγγραφα που δίνονταν στους ιερείς, ως «μυστικές ταυτότητες» ώστε να έχουν όλα τα δικαιώματα που απορρέουν από την ιδιότητά τους.  Τα έγγραφα αυτά προσφέρουν πολύτιμες πληροφορίες στους ιστορικούς για τα χαρακτηριστικά της οργάνωσης αλλά και για το κοινωνικό και οικονομικό προφίλ των μελών της.

Ελάχιστα από τα πολύτιμα ντοκουμέντα που φέρνουν στο φως την ιστορία της Φιλικής Εταιρείας θα είχαν διασωθεί αν δεν είχαν πέσει – ακόμη και κατά τύχη –στα χέρια ενός φωτισμένου ανθρώπου, του Γιάννη Βλαχογιάννη. Μισό αιώνα μετά το τέλος της Επανάστασης, οι πρωταγωνιστές του Μεγάλου Αγώνα είχαν πλέον φύγει από τη ζωή και δεν κανείς δεν μπορούσε να καταγράψει τις προσωπικές μαρτυρίες του από τα γεγονότα. Το ενδιαφέρον της κοινής γνώμης είχε ατονήσει ενώ οι συλλέκτες αρχείων επικεντρώνονταν στην απόκτηση τεκμηρίων που σχετίζονταν κυρίως με τον Μεσαίωνα ή τη βυζαντινή περίοδο – μέχρι που ένας νέος άνθρωπος, γεννημένος στη Ναύπακτο, με καταγωγή από το Σούλι έφτασε στην Αθήνα για σπουδές. Ηταν το 1886. Κατά την παραμονή του στην πόλη συνειδητοποίησε ότι σε πολλά σημεία της ελληνικής πρωτεύουσας υπήρχαν πεταμένα αρχεία που σχετίζονταν με την Επανάσταση. Το θεώρησε ως ένα ραντεβού με την Ιστορία. Αναγνώρισε εγκαίρως την παραγνωρισμένη αξία τους και άρχισε να τα συλλέγει αναζητώντας τα παντού – σε παλαιοπωλεία, τυπογραφεία, αποθήκες ή και μπακάλικα, όπου είχαν καταλήξει πολλά έγγραφα της Επανάστασης ως άχρηστα από τις δημόσιες υπηρεσίες που προσπαθούσαν να εξοικονομήσουν χώρο. Τα συνέλεξε ακόμη μέσα από τα σκουπίδια. Τελικά, ο ιστοριοδίφης και λογοτέχνης Γιάννης Βλαχογιάννης θα επιτελούσε ένα τεράστιο έργο. Και ήταν ο ίδιος που το 1914 θα έπειθε τον τότε πρωθυπουργό της Ελλάδας, Ελευθέριο Βενιζέλο, να ιδρύσει τα Γενικά Αρχεία του Κράτους, πρώτος διευθυντής των οποίων υπήρξε ο ίδιος ως το 1937. Σήμερα στην Κεντρική Υπηρεσία των ΓΑΚ φυλάσσεται η προσωπική συλλογή του Γιάννη Βλαχογιάννη που περιλαμβάνει χιλιάδες έγγραφα – γλαφυρούς μάρτυρες της ιστορίας του έθνους. Σε αυτήν εντάσσονται και τα αρχεία της Φιλικής Εταιρείας που παρουσιάζουν τα «ΝΕΑ».