Περί ποιητών {CR}σε διχαστικές εποχές

Εχουν περάσει οι εποχές που ο ποιητής ζούσε στον ελεφάντινο πύργο του. Σήμερα θα τον βρείτε παντού: σε τρώγλη, σε σοφίτα, σε γκαρσονιέρα, σε διαμέρισμα, σε εξοχικό, σε καλύβα. Ο ποιητής ζει όπου να ‘ναι. Δεν εξαιρεί στέγες. Βολεύεται με το ελάχιστο. Ο κάθε ποιητής είναι μια πόρτα, ένα παράθυρο, ένας φεγγίτης, ένα άνοιγμα, ένα ταξίδι στο απρόβλεπτο, στο ανεξιχνίαστο, στο αναπόδραστο. Ολα όσα συντελούνται εντός του ποιητή κάποια στιγμή βγαίνουν έξω υπό μορφή στίχων και διεκδικούν μερίδιο της ζωής, της καθημερινότητας, της πραγματικότητας, της Ιστορίας, των αόρατων συσκέψεων για την αφύπνιση των λαών.

Στο ερώτημα «Τι πρέπει να κάνει ένας πνευματικός άνθρωπος απέναντι στη σκληράδα της ζωής», πολλοί ποιητές τάσσονται με το μέρος της τέχνης. Αλλοι προτιμούν να μη σφυρίζουν αδιάφορα αλλά αναλαμβάνουν ευθύνες, παίρνουν θέση γράφοντας ποιήματα, με το σκεπτικό πως αν δεν μιλήσουν οι ίδιοι οι ποιητές, τότε ποιος θα μιλήσει;  Σε μια νέα ψυχροπολεμική εποχή πλανητικού διχασμού, η ποίηση καλείται να προτάξει το επαναστατικό της πνεύμα και να τολμήσει να στρατεύσει τις δυνάμεις της στην απελευθέρωση του ανθρώπου από την υλική του υπόσταση. Οχι σε κάτι εξωπραγματικό και μεταφυσικό, αλλά σε κάτι πραγματικό και φυσικό.

Απλά υλικά, σαρωτική ενέργεια

Αν δεν μας δίνει καλά συμφραζόμενα, αξίζει να διαβάζουμε ποίηση; Αν η ποίηση δεν ανάβει μέσα μας μια φωτιά, τι είδους ποίηση είναι; Η ποίηση είναι φτιαγμένη με απλά υλικά και σαρωτική ενέργεια. Η καλή ποίηση ψαρεύει για τα θέματά της μέσα στην κοινωνία, βελτιώνει τη θετική μας αντίληψη για τη ζωή, μας συντρέχει όταν επιχειρούμε να βγούμε από τα αδιέξοδά μας, μας παρέχει αυτονομία κινήσεων, μας προμηθεύει με σιγανή μουσική όταν είμαστε ταραγμένοι, μας κατευθύνει στον εσώτερο εαυτό μας. Ποίηση, όπως έγραψε ο Αντρέι Ταρκόφσκι, «είναι ένας ξεχωριστός τρόπος να συνειδητοποιείς τον κόσμο, να συνδέεσαι με την πραγματικότητα. Η ποίηση γίνεται φιλοσοφία που καθοδηγεί τον άνθρωπο όλη του τη ζωή». Και για να θυμηθούμε τον Ελύτη: «Ποίηση για μένα είναι πόλεμος προς τον χρόνο και τη φθορά. Και άσχετα εντελώς αν βγαίνω νικητής ή όχι, σε μια τέτοιου είδους μάχη, ομολογώ, βρίσκω την ύψιστη ικανοποίηση. Βλέπω την ποίηση σαν τη μόνη ενδεδειγμένη να διαφυλάξει το ιερό και απαραβίαστο της ανθρώπινης προσωπικότητας». Ή, όπως είπε ο Σαλμάν Ρούσντι: «Ενα ποίημα δεν μπορεί να σταματήσει μια σφαίρα. Αλλά δεν είμαστε αβοήθητοι. Μπορούμε να τραγουδήσουμε την αλήθεια και να κατονομάσουμε τους ψεύτες».

Εν μέσω έξαρσης της ακροδεξιάς ιδεολογίας, του εθνικισμού, του ανορθολογισμού, της θρησκοληψίας, της αμφισβήτησης της ίδιας της φύσης της επιστήμης, των καταστροφών έργων τέχνης σε μουσεία, του πολέμου κατά του πολιτισμού και των ιδεών και εν μέσω ενός διχαστικού πλανητικού κλίματος εκπορευόμενου από μεσαιωνικές αντιλήψεις, πολλοί ποιητές αγωνίζονται, πολλά χρόνια τώρα, σε διαφορετικές γλώσσες, σε διαφορετικές ηπείρους. Αγωνίζονται για την παγκόσμια ειρήνη και τα εν γένει ανθρώπινα δικαιώματα, την αποτροπή του ρατσισμού και του φασισμού και κατά του εκφυλισμού της δημόσιας ζωής. Δεν αγωνίζονται για τη στράτευση της ποίησης σε ιδεολογίες και κόμματα.

Οι ποιητές δεν είναι κουφοί. Ακούν τα μηνύματα της εποχής αλλά είναι εκτεθειμένοι στον κίνδυνο του ναρκισσισμού, της εγωπάθειας και της δίψας για δημόσια προβολή: απειλούνται όχι από μία ιδεολογία, αλλά από μία λογοκρισία, κυκλική και άκαμπτη, που τους περιορίζει σε έναν κλειστό ορίζοντα.

Δεν έχω πρόβλημα να παραφράσω τον Κορνήλιο Καστοριάδη και στη θέση του διανοούμενου να βάλω τον ποιητή. Για παράδειγμα, έγραψε ο Καστοριάδης: «Διανοούμενος θεωρώ ότι είναι αυτός που ανεξάρτητα από το επάγγελμά του, ξεπερνά τη σφαίρα ειδίκευσής του και ενδιαφέρεται ενεργά για ό,τι συμβαίνει στην κοινωνία». Σχεδόν τα ίδια έχουν γράψει οι Ζαν Πολ Σαρτρ, Αλμπέρ Καμύ, Νόαμ Τσόμσκι, Κορνέλ Γουέστ και άλλοι σύγχρονοι δημόσιοι διανοούμενοι. Κατά τη γνώμη μου ο ποιητής είναι δημόσιο πρόσωπο, δεν του απαγορεύει κανείς να είναι και διανοούμενος (αν έχει τα κότσια) και εφόσον έχει αποχαιρετήσει τον εβένινο πύργο του και έχει αποφασίσει να μη ζει απομονωμένος στον κόσμο του, η ποίησή του δεν απευθύνεται σε έναν γυμνό καθρέφτη αλλά σε ένα απρόσωπο, άγνωστο κοινό.

Ποίηση που προκαλεί εκρήξεις

Ο καλός ποιητής μιλάει χαμηλόφωνα για τα κακώς κείμενα και τα στηλιτεύει. Στα χέρια της καλής ποίησης πολλά είναι δυνατόν να συμβούν, ακόμη και η απονομή δικαιοσύνης, ακόμη και το ξεσκέπασμα της αδικίας. Με την ποίηση που προκαλεί εκρήξεις μπορούμε να ομορφύνουμε το μέλλον, εκείνο το μέλλον που δεν μπορούν να προβλέψουν οι πολιτικοί. Σ’ αυτό το μέλλον έχει ήδη φτάσει ο ποιητής και προετοιμάζει το ταξίδι της μεγάλης απόδρασης προς τα εμπρός.

Ας εμπιστευτούμε τους ποιητές: γράφουν τη Βίβλο του καιρού μας, είναι οι αφηγητές του, συνομιλούν με το παρελθόν, αφουγκράζονται το παρόν, οραματίζονται το μέλλον. Γίνονται οι προφήτες του. Πολλοί μιλάνε για την προσωπική τους ιστορία και την κάνουν να ακούγεται σαν συλλογική. Είναι συνάμα και καλοί φρουροί: φυλάνε Θερμοπύλες οπλισμένοι με λυτρωτικούς στίχους, με σκοπό να διασώσουν ό,τι μένει να διασωθεί από τη σκληράδα της εποχής, όπου κυβερνούν οι χείριστοι. Οπως οι κάκτοι προστατεύουν τη φύση απ’ τον αφανισμό, έτσι και οι ποιητές προστατεύουν την κοινωνία από καταστροφές, όπως πόλεμος, βία, μίσος, τοξικότητα, διχασμός.

Σήμερα, εποχή αυταρχικών καθεστώτων με το καμουφλάζ της δημοκρατίας, οι νέες τραγωδίες ματαιώνουν τα οράματα αιώνων. Ισως έρχεται η ώρα οι ποιητές να αρχίσουν «μια πιο ουσιαστική, πιο ανθρώπινη μεταρρύθμιση της φιλελεύθερης καπιταλιστικής κοινωνίας» έγραψε ο Οκτάβιο Παζ. Κι εγώ προσθέτω: που καταπατά την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και νεκρανασταίνει τους εφιάλτες του Μεσοπολέμου. Αυτή είναι η προσδοκία μου…