«ΜΕΓΑΡΟ ΑΘΗΝΟΓΕΝΟΥΣ» ΣΤΗΝ ΟΔΟ ΣΤΑΔΙΟΥ

Ισως πολλοί να μην έχουν εντοπίσει το μικρό αρχιτεκτονικό κόσμημα που βρίσκεται επί δεκαετίες σε πλήρη εγκατάλειψη, ενισχύοντας τη ζοφερή εικόνα στην οποία είχε περιέλθει η οδός Σταδίου, ιδιαίτερα την περίοδο της κρίσης. Σε αντίθεση με τις παιδικές μου μνήμες, τη δεκαετία του ΄60, όταν ήταν ο κύριος εμπορικός δρόμος του κέντρου που έλαμπε με την προσέλευση του κόσμου για να ψωνίσει. Ξεχώριζα τότε ένα ιδιαίτερο κατάστημα υποδημάτων σε εσοχή με δύο δωρικούς κίονες στην όψη, που διαμόρφωναν ένα είδος προπύλου στο ισόγειο ενός νεοκλασικού κτιρίου με γαλλικές νεομπαρόκ επιρροές, όπου πάνω από την τζαμαρία φάνταζε επιγραφή με τον τίτλο ΕΛΛΑΣ (βλ. εικ. 1) με ελληνοπρεπή γραμματοσειρά σε χρώμα ασημί, πάνω σε γαλάζιο φόντο.

Πρόκειται για το Μέγαρο Αθηνογένους που βρίσκεται στην οδό Σταδίου 50, κοντά στην Ομόνοια και δίπλα στο Παλαιό Βασιλικό Τυπογραφείο (βλ. εικ. 2), για το οποίο πρόσφατα πληροφορήθηκα ότι έχουν αρχίσει οι εργασίες αποκατάστασής του. Και αυτό με χαροποιεί γιατί αρκετές φορές στο παρελθόν έχω ευαισθητοποιηθεί με αυτό το κτίριο, όταν το 1982 το φωτογραφίσαμε και το συμπεριλάβαμε στην έκθεση Αστική Κατοικία στην Ελλάδα 1900-1982 που παρουσιάσαμε στο Βέλγιο, στο πλαίσιο των ΕΥΡΩΠΑΛΙΩΝ 82. Αργότερα, το 2013, στο πλαίσιο της κινητοποίησης για την πεζοδρόμηση της οδού Σταδίου αντί της Πανεπιστημίου, το συμπεριέλαβα σε μια συνολική φωτογράφιση της παρηκμασμένης οδού (βλ. εικ. 3) που παρουσιάστηκε στη σχετική ημερίδα στον ΙΑΝΟ. Αλλά και το 2015 ζητήθηκε η άποψή μου για την προτεινόμενη από τότε μελέτη αποκατάστασης και προσθήκης.

ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ. Θέλοντας να υπερασπιστώ την αναβάθμιση της Σταδίου που ευτυχώς έχει ήδη δρομολογηθεί, επανέρχομαι σήμερα παρουσιάζοντας την περιπετειώδη ιστορία αυτού του κτιρίου, μέσα από αλλεπάλληλές φάσεις αλλαγών και καταστροφών. Οικοδομήθηκε μεταξύ των ετών 1875-1880, ως κατοικία της σημαντικής αθηναϊκής οικογένειας Αθηνογένους, βάσει σχεδίων γάλλου αρχιτέκτονα. Υπάρχει διχογνωμία ανάμεσα στους καθηγητές Κ. Μπίρη και Μάνο Μπίρη εάν πρόκειται για τον Piat ή τον Eugene Trumb, ενώ σχέδιο κάτοψης έχει εντοπιστεί και στο αρχείο Ziller. Λίγα χρόνια μετά, στα τέλη του 19ου αι., στέγασε την Οθωμανική Τράπεζα, ένα από τα σημαντικότερα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα της εποχής. Ετσι η κατοικία μέσα στον χρόνο αλλοιώνεται έπειτα από σειρά αλλαγών χρήσης με επεμβάσεις κυρίως στο ισόγειο, όπου γίνεται μετατροπή σε καταστήματα με την υποβάθμιση της υπερυψωμένης πλάκας του δαπέδου στη στάθμη του πεζοδρομίου. Εχουν αναγνωριστεί τέσσερις κατασκευαστικές φάσεις μέχρι και το 1971, οπότε το κτίριο περιήλθε σε ερειπιώδη κατάσταση στην Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία. Χωρίς καμία συντήρηση, υπέστη σοβαρές ζημιές από έντονη καταιγίδα το 1977, καθώς και από τον σεισμό του 1981, οπότε χαρακτηρίστηκε επικίνδυνο. Στη συνέχεια αγοράστηκε από τον όμιλο Προκοπίου, ο οποίος προχωρεί και στη σημερινή επέμβαση, αφού από το 1995 το Μέγαρο χαρακτηρίστηκε «ως ιστορικό διατηρητέο μνημείο και έργο τέχνης». Το τελευταίο χτύπημα υπήρξε η πυρκαγιά που κατέστρεψε το εσωτερικό του στις 17-5-2004.

ΤΟ ΚΤΙΡΙΟ. Πρόκειται για ένα διώροφο νεοκλασικό κτίριο με υπόγειο επί οικοπέδου 1.151 τ.μ. Η κύρια όψη του χαρακτηρίζεται από τη συμμετρική διάταξη ως προς τον άξονα της αρχικής κεντρικής εισόδου που διαμορφώνεται σε εσοχή, στον συνήθη τύπο προπύλου με δύο μαρμάρινους αράβδωτους δωρικούς κίονες, ενώ εκατέρωθέν της διατάσσονται συμμετρικά ανοίγματα και δύο πλευρικές είσοδοι που οδηγούν στις πλαϊνές στοές. Η μορφολογία του εκφράζει αρχιτεκτονικά τη μετάβαση από τη φάση του κλασικισμού σε εκλεκτικιστικές μορφές και γαλλικές επιρροές νεομπαρόκ, συμβαδίζοντας με τις ευρωπαϊκές εξελίξεις της εποχής.

Η ΠΡΟΤΑΣΗ. Η τελική λύση (βλ. εικ. 4) προέκυψε ύστερα από συνεχείς συνεργασίες των μελετητών με στελέχη του υπουργείου Πολιτισμού και εγκρίθηκε με ομόφωνες αποφάσεις από όλους τους ελεγκτικούς φορείς, στο πλαίσιο ειδικών όρων δόμησης που ορίστηκαν σε σχετικό ΦΕΚ. Προβλέπεται η διατήρηση του υπάρχοντος που αποκαθίσταται στην αρχική του μορφή, και η ένταξη ενός νέου κτιρίου στο πίσω μέρος του οικοπέδου, στη θέση μεταγενέστερων κτιρίων που κατεδαφίζονται. Μια επέμβαση ανάλογη με αυτή που πραγματοποίησε το 1980 ο αρχιτέκτονας Αλέξανδρος Καλλιγάς στο διατηρητέο κτίριο της Εθνικής Κτηματικής Τράπεζας, στην οδό Πανεπιστημίου 40, όπου εκτός από την αποκατάστασή του στην αρχική του μορφή εντάχθηκε ένα νέο πολυώροφο κτίριο στον ακάλυπτο χώρο.

Πίσω από το Μέγαρο προβλέπεται εσωτερική αυλή (βλ. εικ. 5) που εξασφαλίζει την αυτονομία του και συνδυάζεται με αμφιθέατρο που εντάσσεται στο ισόγειο του νέου κτιρίου, ενώ παράλληλα ενοποιείται με τις δύο πλευρικές στοές που ανοίγονται στη Σταδίου. Το νέο οκταώροφο κτίριο με ένα υπόγειο χαρακτηρίζεται από μια ενδιαφέρουσα γυάλινη όψη προς την ενδιάμεση αυλή, με μια ιδιάζουσα χάραξη με κεκλιμένα επίπεδα εν είδει πτυχώσεων, που προκύπτουν μέσα από απαραίτητες διερευνήσεις σχετικά με την εξασφάλιση ηλιασμού. Ειδικοί βιοκλιματικοί υαλοπίνακες εξασφαλίζουν ενεργειακή απόδοση και ηχομόνωση. Τα δύο κτίρια συνδέονται με υπερυψωμένη γέφυρα (βλ. εικ. 6) στη στάθμη του πρώτου ορόφου, απελευθερώνοντας τη συνέχεια της ισόγειας αυλής.

Το Μέγαρο επαναφέρεται στην αρχική και πιο αυθεντική μορφή του, όταν ήταν κατοικία. Το δάπεδο των καταστημάτων του ισογείου, που δεν θα υπάρχουν πια, αποκαθίσταται υπερυψωμένο στην αρχική του στάθμη και συνδέεται με το πεζοδρόμιο με εξωτερική σκάλα, που εξέχει του κτιρίου ως προϋπήρχε. Προβλέπεται να χρησιμοποιηθεί υποστηρικτικά ως γραφεία διοίκησης των δραστηριοτήτων, που θα ενταχθούν στο πίσω κτίριο ως γραφεία μιας εταιρείας. Στις δύο πλευρικές στοές, που παραμένουν και οδηγούν στην αυλή, διατηρούνται οροφογραφίες που θα συντηρηθούν, ενώ τα σπόλια που συγκεντρώθηκαν από τους σωρούς των ερειπίων που κατέρρευσαν, αξιοποιούνται ως μάρτυρες για τις νέες διακοσμητικές επεμβάσεις. Πρόκειται για μια μικροχειρουργικού χαρακτήρα επέμβαση, με ιδιαίτερα αυξημένο κόστος, που αναλαμβάνει ο επενδυτής Γιώργος Προκοπίου, ο οποίος συμμετέχει στο εγχείρημα και ως πολιτικός μηχανικός. Εχει ενδιαφέρον ότι δεν εξαντλείται ο συντελεστής δόμησης και το συνολικό εμβαδόν είναι μικρότερο του επιτρεπομένου.

Η ΟΜΑΔΑ. Επισκέφτηκα πρόσφατα τα γραφεία των μελετητών του έργου με την επωνυμία Athens Creative και συνομίλησα με τους αρχιτέκτονες Αγγελική Αναγνωστοπούλου, με σπουδές στην Bartlett School of Architecture στο Λονδίνο, και Αλέξανδρο Αυλωνίτη, με σπουδές στο ΑΠΘ και στο Columbia University στη Νέα Υόρκη, και με τον πολιτικό μηχανικό Δημήτρη Αναγνωστόπουλο, project manager του έργου. Διαπίστωσα ότι έχει προηγηθεί πολυετής ενασχόληση διερευνήσεων και τεκμηρίωσης, στα όρια μιας διατριβής που εμπεριέχει αναλυτικά σενάρια διάταξης και μορφής του νέου κτιρίου, σύμφωνα με τις πολεοδομικές διατάξεις, αλλά και εναλλακτικών προτάσεων ως προς τις χρήσεις.

Στην ομάδα συμμετέχουν και οι αρχιτέκτονες Τίνα Καραλή (διδάσκουσα στο ΕΜΠ) και Στρατής Παυλίδης, που ασχολήθηκαν με την αποτύπωση και την ειδική μελέτη αποκατάστασης του Μεγάρου, και ο πολιτικός μηχανικός Φαίδων Καρυδάκης, που έχει τη στατική ευθύνη όλου του έργου. Ενός έργου που απαιτεί μια εξαιρετικά δύσκολη και πολυσύνθετη κατασκευαστική επέμβαση, όχι μόνο για την αποκατάσταση του Μεγάρου, αλλά και για την ανοικοδόμηση του νέου κτιρίου στο πίσω μέρος, όπου η πρόσβαση και η μεταφορά υλικών πραγματοποιούνται μέσω μεγάλου γερανού τις νύχτες (βλ. εικ. 7).

Εύχομαι το έργο αυτό να ολοκληρωθεί απρόσκοπτα και να μην έχει την τύχη άλλων διατηρητέων κτιρίων που παραμένουν επί δεκαετίες ερειπωμένα έπειτα από προσφυγές πρόθυμων αλλά ιδιαίτερα επίμονων και σχολαστικών ερευνητών. Παράδειγμα τα νεοκλασικά ερείπια στη συμβολή της οδού Αμερικής με τη Σταδίου, ένα ακόμη τραύμα, όπου η ανάλογη αποκατάσταση και προσθήκη νέου κτιρίου, σύμφωνα με τη μελέτη του αρχιτέκτονα Γιάννη Κίζη, δεν προχώρησαν εξαιτίας προσφυγής στο Συμβούλιο της Επικρατείας.