«Δεν πρέπει να δίνουμε στο κοινό αυτό που θέλει»

Μία από τις πορτογαλικές επιλογές που συνθέτουν το πρόγραμμα του αφιερώματος «Η πτώση των δικτατοριών και η άνθηση του νέου κινηματογράφου / Ελλάδα – Ισπανία – Πορτογαλία», που άρχισε χθες στην Ταινιοθήκη της Ελλάδας και θα ολοκληρωθεί την Τετάρτη 19 Μαρτίου – περισσότερες πληροφορίες στη διπλανή σελίδα –, είναι «Το αίμα» (O Sangre, 1989), πρώτη μεγάλου μήκους ταινία του πορτογάλου σκηνοθέτη Πέντρο Κόστα. Η ταινία, με ελάχιστους διαλόγους και πλούσιες ασπρόμαυρες εικόνες, ακολουθεί την πορεία δύο νεαρών αδελφών, του Βισέντε και του Νίνο, που μαζί με τον δάσκαλό τους προσπαθούν να ξεφύγουν από τα νύχια μιας αδίστακτης συμμορίας. Για τον ίδιο τον Κόστα, αυτή η ταινία είναι περισσότερο ένα ομάζ προς τους μεγάλους δασκάλους του κινηματογράφου, όπως και σε κάποιες ταινίες – για παράδειγμα, «Η νύχτα του κυνηγού». Επίσης, προέκυψε αρκετά χρόνια μετά την Επανάσταση των Γαριφάλων. Σηματοδότησε όμως την έναρξη της λαμπρής πορείας ενός ασυμβίβαστου καλλιτέχνη που έχει καταφέρει να συνδέσει αρμονικά την κινηματογραφική ποίηση με το κοινωνικό σχόλιο.

Στην ταινία «Σπίτι από λάβα» o Kόστα αφηγείται την ιστορία μιας νοσοκόμας που φεύγει από τη Λισαβόνα για να συνοδεύσει έναν μετανάστη εργάτη σε κώμα με προορισμό το Πράσινο Ακρωτήριο. Το ταξίδι της θα τη φέρει αντιμέτωπη με το αφηρημένο δράμα. Το ακριβώς ανάποδο ταξίδι βλέπουμε στη «Βιταλίνα Βαρέλα», όπου μια γυναίκα, προερχόμενη από το Πράσινο Ακρωτήριο, έχει φτάσει στη Λισαβόνα, ακολουθώντας τα λιγοστά φυσικά ίχνη που άφησε πίσω του ο αποθανών σύζυγός της. Και εκεί θα ανακαλύψει τη μυστική, παράνομη ζωή του. Ο Κόστα έχει επίσης ασχοληθεί με το ντοκιμαντέρ πλάθοντας το πορτρέτο της γαλλίδας ηθοποιού και τραγουδίστριας Ζαν Μπαλιμπάρ στην ταινία «Μην αλλάξεις τίποτα».

Μιλώντας στο τηλέφωνο με τον 66χρονο σκηνοθέτη (Λισαβόνα, 30/12/1958) αντιλαμβανόσουν, κυρίως, έναν άνθρωπο που «τρωγόταν» διαρκώς μέσα του. Ο Κόστα κόμπιαζε, ανάσαινε βαριά, παρότι εκφραζόταν πολύ ανοιχτά και με ειλικρίνεια. Το θέμα της ποίησης μπήκε ουκ ολίγες φορές στην κουβέντα μας και, πράγματι, θα μπορούσες να πεις ότι ο Πέντρο Κόστα είναι ένας ποιητής, προσαρμόζοντας τον τρόπο που σκέφτεται στον τρόπο που σκηνοθετεί.

Θα μπορούσαμε να πούμε ότι θεωρείτε τον εαυτό σας πολιτικοποιημένο κινηματογραφιστή;

Με την έννοια ότι κανείς κινηματογραφιστής δεν μπορεί να αποφύγει την πολιτική, ναι, νομίζω ότι είμαι. Αυτή είναι η απάντησή μου.

Εχω ακούσει πολλές φορές ότι κάθε ταινία είναι πολιτική, αν και πολλές φορές αναρωτιέμαι αν όντως ισχύει πάντα. Σίγουρα πάντως κάποιοι κινηματογραφιστές είναι περισσότερο πολιτικοποιημένοι απ’ όσο άλλοι. Τι πιστεύετε εσείς;

Ναι, χωρίς όμως αυτό να σημαίνει ότι είναι καλύτεροι. Ορισμένες φορές συμβαίνει το αντίθετο. Συχνά, οι σκηνοθέτες που είναι πιο πολιτικοποιημένοι δεν δίνουν σημασία στην κινηματογραφική γλώσσα. Στο filmmaking. Αυτή είναι μια παλιά ιστορία, ένα παλιό debate μεταξύ περιεχομένου και φόρμας. Οταν λέμε «πολιτικοποιημένο», σκεφτόμαστε αυτομάτως το περιεχόμενο που πρέπει να είναι πάντα σημαντικό και όλα αυτά.

Λέγεται επίσης ότι ακόμα και το πού θα αποφασίσεις να τοποθετήσεις την κάμερά σου μπορεί να θεωρηθεί πολιτική πράξη. Συμφωνείτε;

Απολύτως και όχι μόνον αυτό, κάθε στοιχείο του κινηματογράφου, η τεχνική του, η υποκριτική των ηθοποιών, το μοντάζ – όλα είναι πολιτική. Οταν κάνεις μια ταινία, κάνεις μια πολιτική πράξη, δεν είναι μόνον αυτό που έχεις μπροστά στην κάμερα, είναι ο τρόπος με τον οποίο διαχειρίζεσαι την ταινία και το θέμα της.

Η ταινία σας «Το αίμα», που προβάλλεται στο πλαίσιο του αφιερώματος της Ταινιοθήκης της Ελλάδας, πώς, κατά τη γνώμη σας, συνδέεται με την Επανάσταση των Γαριφάλων που είναι η πυξίδα της επιλογής των πορτογαλικών ταινιών;

Μπορώ να τη συνδέσω, βέβαια όμως μου φαίνεται πολύ μακρινή, μια ανάμνηση περισσότερο, είναι άλλωστε η πρώτη μεγάλου μήκους ταινία μου και για να είμαι απολύτως ειλικρινής προέρχεται περισσότερο από το σινεμά παρά από την πραγματικότητα – ας το πούμε έτσι. Αυτό το βλέπουμε να συμβαίνει με τις πρώτες ταινίες πολλών σκηνοθετών. Εκείνη την εποχή, τέλη δεκαετίας του 1980, ήμουν πολύ μέσα στο σινεμά, έβλεπα ταινίες που εξακολουθώ να αγαπώ, ειδικά τις κλασικές αμερικανικές, όπως και γαλλικές, ιταλικές. Επίσης, ήμουν ένας πολύ ποιητικός νέος, όπως πολλοί πρωτοεμφανιζόμενοι σκηνοθέτες. Με τις πρώτες ταινίες τους, συνηθίζω να λέω, οι σκηνοθέτες πληρώνουν το χρέος προς τους δασκάλους τους, τους κλασικούς, τους πατεράδες μας. Λίγο ομάζ, λίγη απομίμηση, και όχι μόνο σκηνοθετών αλλά και ποιητών, γιατί η Πορτογαλία έχει παράδοση στην ποίηση. Επιρροή υπήρξε και από τη μουσική γιατί ως τινέιτζερ ήμουν περισσότερο μέσα στη μουσική απ’ όσο στο σινεμά.

Μεγαλώσατε σε ένα δικτατορικό καθεστώς. Πόσο ρόλο έπαιξαν οι γονείς σας στην εξέλιξή σας;

Οι γονείς μου ήταν δημοσιογράφοι και πέρασα πολύ καλά δίπλα τους. Θυμάμαι με ζωηρά χρώματα τη ζωή της δημοσιογραφίας, σε εποχές πολύ έντονες· είχαν ελευθερίες, ιδιαίτερα ο πατέρας μου ήταν πολιτικά συνδεδεμένος με πολλά ζητήματα, ήταν εξάλλου μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος όπως και πολλοί καλλιτέχνες της εποχής εκείνης. Πήγαινα μαζί του σε συνεντεύξεις, τον ακολουθούσα όταν αναζητούσε θέματα κάνοντας ερευνητική δουλειά. Αργότερα, όταν μεγάλωσε, απέκτησε θέση γραφείου και απομακρύνθηκε από την ενεργό δράση χωρίς να σταματήσει να είναι μάχιμος. Πριν από την επανάστασή μας τον θυμάμαι να κάνει πολύ ριψοκίνδυνα πράγματα, να ασχολείται με θέματα οικολογίας, να πηγαίνει σε φτωχές γειτονιές όπου προσπαθούσε να πάρει συνεντεύξεις από φτωχούς ανθρώπους, κρατούσε σημειώσεις, ηχογραφούσε με εκείνα τα παλιά, μεγάλα κασετόφωνα. Δεν ήταν σε θέση βέβαια να κάνει πολλές αποκαλύψεις γιατί εκείνη την περίοδο επικρατούσε δικτατορία και υπήρχε λογοκρισία. Ηταν όμως πολύ συνειδητοποιημένος στο τι έκανε και στον τομέα του ήταν αρκετά γνωστός. Νομίζω ότι με βοήθησε από πολύ νωρίς στη ζωή μου να συνειδητοποιήσω ότι βρισκόμουν στη μια και όχι στην άλλη πλευρά – ας το θέσω έτσι. Αυτό βέβαια ξεκαθάρισε τελείως μέσα μου μετά την επανάσταση.

Τι θυμάστε, κυρίως, από την περίοδο της εφηβείας σας;

Επαιζα κιθάρα σε μια μπάντα – όλοι οι φίλοι μου ήταν σε μπάντες. Ηταν η εποχή της πανκ ροκ και ανήκα σε εκείνο το μουσικό κίνημα. Η μουσική εκείνη την εποχή ήταν πολύ σημαντική· πολιτικά μιλώντας, περισσότερο ίσως και από τον κινηματογράφο. Ασκούσε μεγάλη επιρροή. Τρία – τέσσερα χρόνια μετά την Επανάσταση των Γαριφάλων, το 1979, απλώς από περιέργεια άδραξα μαζί με έναν φίλο μου την ευκαιρία και γράφτηκα σε μια σχολή κινηματογράφου στη Λισαβόνα που είχε δημιουργηθεί το 1974. Εκεί, συνάντησα κάποιους σημαντικούς ανθρώπους που με ώθησαν στα σοβαρά προς τον κινηματογράφο. Νομίζω ότι στην εφηβεία μου υπήρξα πολύ τυχερός γιατί όλα συνέβαιναν εκείνη τη στιγμή. Εζησα στους δρόμους την Επανάσταση των Γαριφάλων, οπότε πολιτικοποιήθηκα αμέσως. Και ήμουν από την αρχή άνθρωπος της δράσης. Κατέβαινα στους δρόμους, πήγαινα σε διαμαρτυρίες, σε συναυλίες. Θα μπορούσα να πω ότι η θεωρία μου προκαλούσε φοβία, ήμουν και παραμένω άνθρωπος της δράσης. Τότε κατάλαβα ότι ακόμα και να ακούς μουσική, τους Clash για παράδειγμα, ή να βλέπεις κινηματογράφο, μια ταινία του Γιασουχίρο Οζου ή του Ζαν Λικ Γκοντάρ, μπορούσε να είναι μια πολιτική πράξη. Ηταν μια πολύ ποιητική περίοδος, γεμάτη ελπίδα και ουτοπία.

Εχετε αναφερθεί αρκετά στην ποίηση και στο πόσο ποιητικός ήσασταν νεότερος, όπως πολλοί σκηνοθέτες στα πρώτα τους βήματα. Πιστεύετε ότι στην πορεία η ποίηση, αν όχι χάθηκε, κατά κάποιο τρόπο μπήκε σε δεύτερη μοίρα; Γιατί ένας πραγματικός ποιητής δεν χάνει ποτέ την ποίησή του, έτσι δεν είναι;

Είναι ένα θέμα που κρύβει παγίδες. Δεν θα έλεγα ότι το ποιητικό πνεύμα χάνεται, αλλά η ζωή, τα χρήματα, η καπιταλιστική κοινωνία στην οποία ζούμε έχουν τους δικούς τους διεστραμμένους τρόπους ώστε να πιέσουν τον κόσμο. Γι’ αυτό εξάλλου πολλοί φίλοι και συνάδελφοί μου στη σχολή κινηματογράφου τα παράτησαν, δεν προχώρησαν. Εκείνη την εποχή, τη δεκαετία του 1980, τα πράγματα ήταν αρκετά δύσκολα. Παραμένουν βεβαίως δύσκολα γιατί η απόφαση να πεις ότι θα γράψω ποίηση, θα κάνω σινεμά ή θα ζωγραφίσω πίνακες δεν είναι εύκολη. Νέος μόνο μπορείς να αρπάξεις αυτή την ευκαιρία και να παλέψεις μαζί της. Τελικά νέος σημαίνει ρισκάρω. Μετά γίνεσαι πιο προσεκτικός. Ομως μπορώ να πω ότι σκέφτομαι με τον ίδιο τρόπο τα πράγματα που ανέκαθεν με απασχολούσαν.

Τι κάνετε αυτή την εποχή;

Αρχίζω γυρίσματα μιας καινούργιας ταινίας, αλλά τα χρήματα που είμαι σε θέση να συγκεντρώσω δεν είναι ποτέ τα ίδια με εκείνα κάποιων συναδέλφων μου, οι οποίοι ασχολούνται με άλλα πράγματα με τα οποία εγώ δεν μπορώ να ασχοληθώ. Είμαι αναγκασμένος να γίνω ο παραγωγός μου και πάντα πρέπει να προσαρμόζω τις ιδέες μου στα λίγα μέσα που διαθέτω. Υπό αυτή την έννοια δεν είμαι και τόσο προσεκτικός. Ομως σε μερικά ζητήματα δεν μπορώ να συμβιβαστώ. Αυτό που θα βγει στην οθόνη πρέπει να με εκφράζει απολύτως. Και το λέω γνωρίζοντας πολύ καλά ότι ζούμε σε δύσκολους καιρούς, όπου, το βλέπεις, το νιώθεις, υπάρχει μια ένταση, μια νευρικότητα, μια αγωνία για την ανεύρεση χρημάτων – και όχι μόνο. Αυτολογοκρισία, πολιτική ορθότητα, μην πεις αυτό, μη θίξεις τον δείνα, όλα αυτά τα πράγματα μόνο κακό μπορούν να κάνουν στον κινηματογράφο του δημιουργού.

Πώς έχει διαμορφωθεί στο μυαλό σας ο κινηματογράφος σήμερα;

Για μένα, και χωρίς να θέλω να κριτικάρω κανέναν, υπάρχουν δύο είδη κινηματογράφου. Στη μια πλευρά θα βρούμε τον κινηματογράφο της υπερβολής, με τις «τραβηγμένες» ιστορίες, τα έντονα χρώματα, τον μελοδραματικό χαρακτήρα· στοιχεία που ο κόσμος εξακολουθεί να θέλει – όσο παράξενο και αν ακούγεται αυτό. Και στην άλλη πλευρά υπάρχει η δική μου «οικογένεια κινηματογραφιστών» που πιστεύει ότι δεν πρέπει να δίνουμε στο κοινό αυτό που θέλει. Αυτό θα το κάνει το μεγάλο, εμπορικό σινεμά που απευθύνεται στις μάζες. Εμείς, από την πλευρά μας, πρέπει να προκαλούμε, πρέπει να δίνουμε λίγο άγνωστο, λίγο μυστήριο – πραγματικό μυστήριο, όχι αστυνομικό μυστήριο. Νιώθω πολύ περήφανος που στις ταινίες μου δεν εμφανίζονται πιστόλια. Είναι μια λεπτομέρεια, κάτι πολύ μικρό αυτό που λέω, αλλά το λέω γιατί πραγματικά νιώθω περήφανος.

Αν σας ζητούσα να συγκρίνετε την εποχή στην οποία εσείς ξεκινούσατε με την εποχή του σήμερα, στην οποία ξεκινούν οι νέοι κινηματογραφιστές, τι θα μου απαντούσατε;

Δεν μπορώ να συγκρίνω τις εποχές και ίσως να μη θέλω. Αυτό που μπορώ να πω είναι ότι στην εποχή των πρώτων βημάτων μου, των ποιητικών χρόνων μου, ήμασταν πολλοί. Και όχι μόνο στην Πορτογαλία, αλλά σε όλη την Ευρώπη, σε όλο τον πλανήτη ίσως. Σήμερα, δεν ξέρω. Εχω την αίσθηση ότι πολύς νέος κόσμος νιώθει ότι έχει χαθεί σε ένα είδος κομφορμισμού. Περπατώ στους δρόμους και παρατηρώ τα νέα παιδιά και πολλά μου φαίνονται τόσο ίδια μεταξύ τους, ντυμένα με τον ίδιο τρόπο. Νομίζω ότι το Διαδίκτυο έφερε μεγάλη αλλαγή σε όλα, κυρίως στους νέους. Στο τι βλέπουν, στο τι ακολουθούν, στον τρόπο που μιλούν και εκφράζονται. Η γλώσσα στην εποχή μου ήταν σημαντικός παράγοντας, η ποίηση φυσικά, αλλά και η απλή γραφή. Γράφαμε τότε, εκφραζόμασταν με ένα κείμενο. Σήμερα είναι μια – δυο λέξεις, πολύ περιορισμένο λεξιλόγιο. Ωστόσο, εργάζομαι με πολλούς νέους ανθρώπους και οφείλω να πω ότι θαυμάζω τον τρόπο με τον οποίο πολλές φορές μού δίνουν λύσεις.