Ο Ιουστινιανός, ο Δάντης και ο Πίτερ Σάρις

Στις 7 Φεβρουαρίου 2025 και ώρα 19.00, στο αμφιθέατρο Cotsen Hall της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών, ο Βρετανός πρέσβης Matthew Lodge θα απονείμει το βραβείο London Hellenic Prize για το έτος 2023 στον Peter Sarris, καθηγητή της Ύστερης Αρχαιότητας, Μεσαιωνικών και Βυζαντινών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ για το βιβλίο του Justinian: Emperor, Soldier, Saint (βλ. τη βιβλιοκρισία μου, ΤΑ ΝΕΑ, 06-07-24). Tο έργο του τιμωμένου θα παρουσιάσουν η Ιόλη Καλαβρέζου, καθηγήτρια Βυζαντινής Τέχνης και Πολιτισμού στο Χάρβαρντ και στο Dumbarton Oaks, και η Teresa Shawcross, αναπληρώτρια καθηγήτρια Ιστορίας και Ελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Πρίνστον.

Πρόσφατα, ο κορυφαίος Γερμανός νομικός Reinhard Zimmermann συμπεριέλαβε τον Ιουστινιανό στον κατάλογο των «Νομικών βιβλίων της χρονιάς» (JuristenZeitung, τχ. 19, 2024). Παραθέτω το σύντομο σκεπτικό της επιλογής του:

Ο Ιουστινιανός υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους ηγεμόνες της αρχαιότητας και από τους σημαντικότερους νομοθέτες της στην ιστορία της Ευρώπης. Μερίμνησε για την «κωδικοποίηση» του ρωμαϊκού δικαίου σε τρία έργα (Institutiones, Digesta, Codex Iustinianus), τα οποία αργότερα έγιναν γνωστά με τη συνοπτική ονομασία Corpus Iuris Civilis και επέδρασαν στη διαμόρφωση του δυτικού νομικού πολιτισμού όσο κανένα άλλο έργο. Ο Peter Sarris, καθηγητής στο Κέιμπριτζ με ειδίκευση στη βυζαντινή ιστορία, αφηγείται με άκρως εντυπωσιακό τρόπο τη ζωή και το έργο αυτής της από πολλές απόψεις συναρπαστικής μορφής. Ο αναγνώστης το διαπιστώνει οπουδήποτε κι αν ανοίξει το βιβλίο του: είτε πρόκειται για τους Περσικούς Πολέμους στην Ανατολή [κεφ. 4] είτε για την επιχείρηση «ανάκτησης της αυτοκρατορίας» στη Δύση [κεφ. 8 και 9] είτε για την κλιματική καταστροφή της εποχής του, τον λιμό και την ολέθρια επιδημία πανώλης, [κεφ. 13] είτε ακόμη για την αποφασιστική παρέμβαση του αυτοκράτορα υπέρ του συμβιβασμού της [Συνόδου της] Χαλκηδόνας όσον αφορά τις χριστολογικές έριδες και, τέλος, την οικοδομική δραστηριότητά του (Αγία Σοφία). Πολλά από αυτά που πέτυχε ο Ιουστινιανός εξαφανίστηκαν στην πορεία του χρόνου. Το σημαντικότερο επίτευγμά του για μας είναι και παραμένει το Corpus Iuris Civilis. Αυτός ήταν ο κύριος λόγος που ο Δάντης μετακίνησε τον Ιουστινιανό στη δεύτερη σφαίρα του Παραδείσου.

Ο Ιουστινιανός του Δάντη και ο Ιουστινιανός του Sarris

Το σχόλιο του Zimmermann για τον Δάντη μού προσφέρει την ευκαιρία να υπενθυμίσω ότι το 6^ο άσμα του Παραδείσου είναι το μοναδικό σε ολόκληρη τη Θεία Κωμωδία που καταλαμβάνεται από την ομιλία ενός μόνου προσώπου, εν προκειμένω του Ιουστινιανού, χωρίς διακοπές και παρεμβάσεις. Ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός Α΄ ο Μέγας (527-565) έχει ανακηρυχθεί άγιος της Ορθόδοξης Εκκλησίας, λόγω της γενικότερης συμβολής του στην οριστική επικράτηση του χριστιανισμού και της ορθοδοξίας και του ζήλου που επέδειξε στον χειρισμό κρίσιμων θεολογικών και ειδικά δογματικών θεμάτων. «Figura santa» τον αποκαλεί ο Δάντης στο προηγούμενο άσμα (137), αλλά οι λόγοι για τους οποίους τον τοποθετεί στον Παράδεισο είναι πολύ συγκεκριμένοι και τους αποκαλύπτει ο ίδιος ο Ιουστινιανός στην απάντησή του στον Δάντη. Αρχικά ο Ιουστινιανός ασκεί κριτική στον Μέγα Κωνσταντίνο και τους διαδόχους του, επειδή «κράτησαν τον ρωμαϊκό αετό στην εσχατιά της Ευρώπης», δηλαδή στην Ανατολή, ενάντια στη θεία βούληση («contro il corso del ciel»). Και αυτό γιατί ο Αινείας είχε θέσει τα θεμέλια της μελλοντικής ρωμαϊκής αυτοκρατορίας στην Ιταλία ακολουθώντας την ακριβώς αντίθετη πορεία, δηλαδή από την Ανατολή (Τροία) στη Δύση.

Στη συνέχεια ο Ιουστινιανός αυτοσυστήνεται, διακρίνοντας την εγκόσμια από την ατομική του ταυτότητα («Ήμουν αυτοκράτορας και είμαι ο Ιουστινιανός»), και παρουσιάζει τα τρία κορυφαία επιτεύγματά του. Είναι άκρως ενδιαφέρον για τη δαντική και γενικότερα τη μεσαιωνική αντίληψη ότι η σειρά είναι πλασματική, με την έννοια ότι ο ποιητής προτάσσει χρονικά το δεύτερο επίτευγμα, δηλαδή την υιοθέτηση της χριστιανικής δογματικής ορθοδοξίας. Το πρώτο επίτευγμα είναι η «εκκαθάριση» της νομοθεσίας («αφαίρεσα από τους νόμους το πλεονάζον και το μάταιο στοιχείο»), στην οποία προχώρησε με θεϊκή καθοδήγηση. Η αυτοκρατορική διακυβέρνηση με βάση την κωδικοποίηση των νόμων και του δικαίου περιβάλλεται έτσι με θεϊκό κύρος ως θεμελιακό στοιχείο του buongoverno. Η κωδικοποίηση των νόμων από το 527 έως το 534 άσκησε τεράστια επίδραση στη μεσαιωνική Δύση, καθώς μεταξύ των άλλων οδήγησε στη γένεση και την ανάπτυξη των πανεπιστημίων κατά τον 13^ο αιώνα.

Ως δεύτερο επίτευγμα, αλλά κατά τον Δάντη χρονικά προγενέστερο, ο Ιουστινιανός αναφέρει τη μεταστροφή του «από την πίστη στη μία φύση του Χριστού» στην «αληθινή πίστη». Αυτό συνέβη χάρη στην καθοδήγηση του Πάπα Αγαπητού, ο οποίος επισκέφτηκε την Κωνσταντινούπολη το 535 (όπου και πέθανε το 536). Τα πράγματα έχουν ως εξής. Η Δ΄ Οικουμενική Σύνοδος (Σύνοδος της Χαλκηδόνας) είχε αποφασίσει το 451 ότι ο Χριστός είχε μία υπόσταση που συνενώνει δύο φύσεις, τη θεία και την ανθρώπινη. Όμως, οι αιρετικές απόψεις (κυρίως ο Μονοφυσιτισμός) επέμεναν στα χρόνια του Ιουστινιανού, ειδικά στην Ανατολή. Αν διαβάσει κάποιος το κεφάλαιο 12 («Ορθόδοξη Πολιτεία») του βιβλίου του Sarris, θα πληροφορηθεί ότι, στην προσπάθειά του να συμβιβάσει αυτούς που συμφωνούσαν με όσους διαφωνούσαν με τις αποφάσεις της Δ΄ Συνόδου (τους «Αντιχαλκηδόνιους»), ο Ιουστινιανός υιοθέτησε «ανορθόδοξες», ακόμη και αιρετικές απόψεις, ενώ η σύζυγός του Θεοδώρα συμπαρατάχθηκε με τους Μονοφυσίτες. Την πληροφορία για τη «μεταστροφή» του Ιουστινιανού από τον Μονοφυσιτισμό στην απόφαση της Συνόδου της Χαλκηδόνας χάρη στον Πάπα της Ρώμης παραδίδει ο Παύλος ο Διάκονος, αλλά η ακρίβειά της, όπως παρατηρεί ο Sarris, δεν μπορεί να επιβεβαιωθεί. Στη δαντική αφήγηση, πάντως, είναι προφανής η σκοπιμότητα την οποία υπηρετεί, να ενισχύσει δηλαδή τον συνολικό δυτικόστροφο προσανατολισμό της ομιλίας του Ιουστινιανού.

Στο τέλος της παραπάνω αφήγησης ο Ιουστινιανός σπεύδει να επαναλάβει ότι τον ενέπνευσε ο Θεός να αναλάβει το «υψηλό έργο του» στο οποίο αφοσιώθηκε ολόψυχα. Πέραν της κωδικοποίησης της νομοθεσίας που ανέφερε πρώτη, ο Ιουστινιανός μνημονεύει «την ανάθεση των στρατιωτικών επιχειρήσεων στον Βελισάριο»· και συνεχίζει λέγοντας ότι «το δεξί χέρι του Βελισάριου και το χέρι του Θεού ήταν πολύ σφιχτά πιασμένα, σημάδι πως εγώ έπρεπε να τον αφήσω στο έργο του».

Αυτό που μαθαίνουμε από τον Δάντη είναι ότι το σύνολο των επιτευγμάτων του Ιουστινιανού οφείλεται σε θεϊκή έμπνευση και καθοδήγηση. Μάλιστα, όπως ανέφερα ήδη, καταφεύγει σε χρονολογικές αλχημείες για να αποδώσει χρονική προτεραιότητα έναντι των άλλων επιτευγμάτων του στη «μεταστροφή» του Ιουστινιανού από την πίστη στον Μονοφυσιτισμό στην ορθή πίστη της διπλής, θείας και ανθρώπινης, φύσης του Χριστού. Με ανάλογο τρόπο, η βιογραφία του Ιουστινιανού αντιμετωπίζει όλες τις προαναφερθείσες πτυχές της αυτοκρατορικής πολιτικής υπό το πρίσμα μιας συνολικότερης εικόνας, με την έννοια ότι αντανακλούν την προσωπικότητα του αυτοκράτορα, ένα κεντρικό όραμα και μια κεντρική αντίληψη. Ο τίτλος Emperor, Soldier, Saint είναι ενδεικτικός, με την έννοια ότι συνοψίζει τις τρεις κύριες πτυχές της αυτοκρατορικής πολιτικής του Ιουστινιανού, δηλαδή την κοσμική, τη στρατιωτική και τη θρησκευτική. Παραπέμποντας στις πηγές, ο Sarris παρατηρεί επιπλέον κάτι που φέρνει τον ιστορικό Ιουστινιανό πιο κοντά στον δαντικό Ιουστινιανό, δηλαδή την «ανυποχώρητη επιμονή του Ιουστινιανού να επιδιώκει σε όλα του τα έργα τη θεϊκή εύνοια […] και την τάση του να εμποτίζει ακόμη και τις πιο καθημερινές διοικητικές υποθέσεις με πνευματική και θρησκευτική σημασία».

Δεν θα ήταν, λοιπόν, παράδοξο να συγκρίνουμε το τριμερές σχήμα του Sarris με την αφήγηση του Ιουστινιανού στον Δάντη. Το αξίωμα του «αυτοκράτορα» συνιστά ειδική περίπτωση, καθώς αποτελεί εγκόσμιο αξίωμα που δεν σημαίνει τίποτα στον Παράδεισο, εξού και ο Ιουστινιανός του Δάντη λέει απλώς «Cesare fui» («Ήμουν [όταν ζούσα] αυτοκράτορας»). Όσον αφορά τα υπόλοιπα δύο στοιχεία, εμφανίζονται ενδιαφέρουσες συμπτώσεις. Παρά τον ισχυρισμό του τίτλου, ο Ιουστινιανός δεν υπήρξε «στρατιώτης» (χάρη στον θείο του, τον αυτοκράτορα Ιουστίνο Α΄, επελέγη να υπηρετήσει στην αυτοκρατορική φρουρά αλλά, όπως διαπιστώνει ο συγγραφέας, «δεν είχε καμιά πολεμική εμπειρία»)· αντίστοιχα στον Δάντη ο Ιουστινιανός εμπιστεύεται αυτή τη δραστηριότητα στον Βελισάριο. Τέλος, στον Δάντη ο Ιουστινιανός είναι «άγιος», και για τον λόγο αυτό τοποθετείται στον Παράδεισο. Όμως ξεκίνησε ως Μονοφυσίτης και χρειάστηκε η παρέμβαση του Πάπα για να ασπαστεί το δόγμα της διπλής φύσης του Χριστού· αντίστοιχα, ο Sarris αποκαλεί τον Ιουστινιανό «άγιο» αλλά στο σχετικό κεφάλαιο του βιβλίου εξηγεί ότι κρίνει χρήσιμο να υιοθετεί αιρετικές απόψεις για λόγους πολιτικής επιλογής.

Η ιστορία και το μέλλον του βραβείου LHP

Το βραβείο London Hellenic Prize απονέμεται κάθε χρόνο σε πρωτότυπο έργο, γραμμένο ή μεταφρασμένο στην αγγλική γλώσσα, με θέμα που αφορά τον ελληνικό πολιτισμό στη διαχρονία του, σε όλους τους τομείς της λογοτεχνίας, της τέχνης και των επιστημών που τις μελετούν. Το βραβείο ιδρύθηκε το 1996 και με την τρέχουσα βράβευση συμπληρώνει 27 χρόνια αδιάλειπτης παρουσίας. Το ύψος του είναι ανάλογο της υψηλής ανταγωνιστικότητάς του και ανέρχεται σε £10,000. Τα τελευταία χρόνια την κριτική επιτροπή αποτελούν οι καθηγητές Nick Lowe (Royal Holloway, Λονδίνο), Paul Cartledge (Ομότιμος, Κέιμπριτζ), Robin Lane Fox (New College, Οξφόρδη), Jennifer Wallace (Peterhouse, Κέιμπριτζ) και Μιχαήλ Πασχάλης (Ομότιμος, Κρήτη). Συμμετέχει επίσης η Elizabeth Speller (μυθιστοριογράφος και ποιήτρια). Διευθυντής του βραβείου είναι ο Μιχάλης Μόσχος.

Η εταιρεία London Hellenic Prize Co. Ltd είναι μη κερδοσκοπική, εκπαιδευτική οντότητα. Τα έσοδά της προέρχονται αποκλειστικά από πρόθυμους δωρητές που αναγνωρίζουν το έργο της και εκτιμούν ιδιαίτερα το κύρος το οποίο έχει αποκτήσει όλα αυτά τα χρόνια, με αποτέλεσμα ο αριθμός των έργων που υποβάλλονται για κρίση να αυξάνεται κατ’ έτος. Τα αυστηρά κριτήρια που υιοθετεί η επιτροπή πιστοποιεί η υψηλή ποιότητα των έργων που έχουν βραβευθεί και τα ονόματα των βραβευθέντων, τα οποία οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να αναζητήσουν στην ιστοσελίδα του LHP (londonhellenicprize.eu). Με εγγύηση αυτά τα δεδομένα, η διεύθυνση και η επιτροπή του βραβείου προσβλέπουν στην προσέλκυση νέων δωρητών και ευελπιστούν να αποκτήσουν την απολύτως αναγκαία οικονομική στήριξη, ώστε να μπορέσουν να συνεχίσουν απρόσκοπτα το έργο τους και κατά τα επόμενα χρόνια.

Ο Μιχαήλ Πασχάλης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης