Η πρωτοκαθεδρία του ενστίκτου έναντι του πολιτισμού

Δεν θυμάμαι γιατί δεν είχα γράψει για το καθηλωτικό αυτό ψυχολογικό θρίλερ του Ολλανδού Χέρμαν Κοχ [γεν. 1953] όταν πρωτοεκδόθηκε στα ελληνικά το 2015, αλλά κάποιος σοβαρός προσωπικός λόγος θα υπήρξε. Το λέω γιατί είναι ένα βιβλίο καθηλωτικό, εθιστικό, σαρκαστικά κυνικό και θίγει ζητήματα που σπανίως τολμάμε να αγγίξουμε, ζώντας στη σφαίρα των προσχηματικών πολιτισμικών παραδοχών μας, σε μια Ευρώπη σχετικής αφθονίας και ανεκτικότητας. Βέβαια είχα ήδη γράψει σε αυτές τις στήλες για τη δίδυμη επιτυχία του Κοχ, Το Δείπνο, ένα σαρκαστικό θρίλερ που ξιφουλκούσε κατά της πολιτικής ορθότητας και της περίφημης διαπολιτισμικότητας και που μεταφέρθηκε δυο φορές στη μεγάλη οθόνη. Οπως και να ‘χει, το ξαναδιάβασα φέτος το καλοκαίρι στο εξοχικό μου [χωρίς πισίνα] και η αλήθεια είναι πως δεν μπορούσα να το αφήσω από τα χέρια μου.

Το βασικό στόρι: Ο Μαρκ Σλόσερ είναι γιατρός καλλιτεχνικών και άλλων διασημοτήτων. Ασκεί μεν γενική ιατρική καθώς υπήρξε λίγο τεμπελάκος στις σπουδές του, ωστόσο δεν παύει να επεκτείνεται σε ποικίλα πεδία της ανθρώπινης κατάστασης, περιλαμβανομένων των ψυχολογικών παθήσεων ή ανεπαρκειών. Ακούει επί μακρόν τους ασθενείς του για να τους δώσει την αίσθηση της κατανόησης και της συμπόρευσης, αν και έχει διαγνώσει με μια ματιά τις αρρώστιες του πολιτισμού που τους ταλανίζουν. Συχνά αποστρέφεται την ανθρώπινη παθολογία αλλά τους διευκολύνει με τις συνταγές και τα παραπεμπτικά του. Σε μια σειρά από εξαιρετικά διαυγείς σελίδες κυνικού χιούμορ και καλά αφομοιωμένης επιστήμης γινόμαστε μάρτυρες του τι τρέχει ενδεχομένως στο μυαλό ενός γιατρού, αλλά εδώ που τα λέμε και του ασθενούς απέναντί του.

Ο Μαρκ είναι ως εκ τούτου δημοφιλής στο καλλιτεχνικό συνάφι και δέχεται διαρκώς προσκλήσεις για πρεμιέρες, σουαρέ και εγκαίνια εκθέσεων. Βαριέται βέβαια απεριόριστα την ανθρώπινη ματαιοδοξία και απεχθάνεται πρωτοποριακές παραστάσεις όπου π.χ. γυμνοί γκέι καλλιτέχνες ανεβάζουν τον Βασιλιά Ληρ, ή όπου στον χορό μιας τραγωδίας κρέμονται χειροπέδες από τις ρώγες του στήθους των ερμηνευτών, προκειμένου να καλυφθεί η γύμνια ταλέντου. Επιπλέον, απεχθάνεται τη γενικευμένη ανεκτικότητα των δυτικών μας κοινωνιών. Είναι δαρβινιστής, είναι νεοεξελικτικός, είναι υλιστής και πιστεύει στο ένστικτο. Με άλλα λόγια, πιστεύει στη βιολογία, πιστεύει ότι η φύση μάς καθοδηγεί, πιστεύει στους ρόλους του αρσενικού και του θηλυκού, όπως είχε διδαχθεί από τον καθηγητή Χερτζλ, ο οποίος πού και πού εμφανίζεται στο βιβλίο ως δοκιμιακή παρέκβαση καθοδηγητικού τύπου. Ως εκ τούτου, ανέχεται λ.χ. τους γκέι πελάτες [το 9% του πληθυσμού, μας πληροφορεί] αλλά δεν παύει να θεωρεί την πρακτική τους ως βιογενετική παρεκτροπή. Ο πρωκτός έχει κατασκευασθεί στενός, μας εξηγεί με ιατρικούς όρους, για να αποτρέψει την όποια διείσδυση. Πληγώνεται όταν κάτι μπαίνει μέσα του, γι’ αυτό και οι πιθανότητες διάδοσης του έιτζ είναι πολλαπλάσιες δι’ αυτής της οδού. Το ίδιο αποτρεπτικά στενή είναι η γενετήσια οδός των ανήλικων θηλυκών, βοηθούντος φυσικά και του παρθενικού τους υμένα. Ο πόνος είναι η σωτήρια προειδοποίηση της φύσης: απαγορεύεται λέει ο πόνος. Κι αν αγνοηθεί η προειδοποίηση; Εξαφάνιση του βιαστή, εκτέλεση, αποτέφρωση, όπως άλλωστε θα υποστηρίξει και η σύζυγος του Μαρκ Σλόσερ με αφορμή την κακοποίηση – πολύ αργότερα – της ίδιας τους της κόρης. Καμία επιείκεια, καμία θεώρηση του παιδολάγνου ως ασθενούς. Δεν χωράει επιείκεια, δεν χωράει θεραπεία, μόνο απόσυρση.

Ο Μαρκ είναι παντρεμένος με τη γοητευτική Καρολίν και έχει δυο κόρες, τη Γιούλια και τη Λίζα, δεκατριών και έντεκα χρόνων αντιστοίχως. Κάποια μέρα διαβαίνει το κατώφλι του ιατρείου του ο διάσημος ηθοποιός Ραλφ Μέγιερ ζητώντας «βοήθεια» όχι ακριβώς νόμιμου χαρακτήρα. Ο Μαρκ θα την παράσχει. Η σχέση τους θα εξελιχθεί σύντομα σε οικογενειακού τύπου, με αποτέλεσμα εν τέλει να προσκληθεί με την οικογένειά του στο εξοχικό που ο ηθοποιός έχει νοικιάσει για το καλοκαίρι, σε κάποια γαλλική ακτή. Εκεί θα βρίσκεται η γυναίκα του Ραλφ, η Γιούντιτ, και οι δυο του γιοι. Η συμμετρία των δύο ζευγαριών και των παιδιών τους είναι απόλυτη, μάλιστα οι σχέσεις που αναπτύσσονται ενέχουν και το εν δυνάμει ερωτικό στοιχείο σε ποικίλους βαθμούς. Παρών είναι και ο Στάνλεϊ, ένας ώριμος ολλανδός σκηνοθέτης που κάνει τώρα καριέρα σε ταινίες τρόμου στο Χόλιγουντ, συνοδευόμενος από μια φιλόδοξη στάρλετ σαράντα χρόνια νεότερή του.

Γύρω από την πισίνα τού εν λόγω εξοχικού μάς δίνεται μια εξαιρετική ανάπτυξη της δυναμικής των ποικίλων σχέσεων μεταξύ των μελών  της παρέας, μέσα σε φαγοπότια, περιηγήσεις, βουτιές και πολύ μα πολύ αλκοόλ κατά τον βορειοευρωπαϊκό τρόπο. Ο Μαρκ είναι σκεπτικιστής, μάλλον βαρύθυμος και συμμετέχει περισσότερο ως απλός παρατηρητής, ενώ ο Ραλφ είναι ενθουσιώδης, υπερδραστήριος και παμφάγος ως προς τον θηλυκό πληθυσμό. Εν τούτοις είναι ο Μαρκ αυτός που θα εμπλακεί ερωτικά με τη Γιούντιτ, τη γυναίκα του ηθοποιού – και όχι το αντίστροφο.

Η κορύφωση [αλλά και υπερβολική πύκνωση] των γεγονότων θα συμβεί στη γιορτή του Αϊ-Γιαννιού. Κροτίδες και πυροτεχνήματα σκάνε παντού, το δείπνο γύρω από την πισίνα περιλαμβάνει έναν υπερμεγέθη ξιφία, κόσμος μαζεύεται στην παραλία, οι ντίσκο μέσα στις αμμοθίνες  είναι τίγκα, και μέσα σ’ αυτόν τον χαμό θα έχουμε μια αυτοκινητιστική καταδίωξη, ένα τρακάρισμα, τον τραυματισμό στο μάτι του Μαρκ μετά από έκρηξη πυροτεχνήματος, το καμάκωμα εκ μέρους της αντροπαρέας του Ραλφ, του Μαρκ και του Στάνλεϊ τριών μεθυσμένων τουριστριών, τη βίαιη αντίδραση της μιας τους όταν ο Ραλφ της βάζει χέρι χυδαιότατα, την προστασία της από τον Μαρκ που σωριάζει στο έδαφος τον Ραλφ. Ο οποίος Μαρκ, λίγο αργότερα, θα σώσει με τεχνητή αναπνοή τη ζωής μια νεαρής Λετονής που χάνει τις αισθήσεις της από το πολύ πιοτό. Ωστόσο, παρά τις καλές αυτές πράξεις για τις οποίες παίρνει τα εύσημα του πλήθους, επίκειται το κυρίως δράμα της βραδιάς, που είναι η εξαφάνιση της 13χρονης Γιούλια με τη συνοδεία του νεαρού γιου του Ραλφ, του 15χρονου Αλεξ. Μετά από αγωνιώδη έρευνα θα βρεθεί ο Αλεξ που κλαίγοντας θα πει πως η μικρή τον απέρριψε, τον εγκατέλειψε χορεύοντας με άλλους και εν τέλει την έχασε από τα μάτια του, ενώ η κοπέλα θα βρεθεί τελικά αναίσθητη και βιασμένη στη σκοτεινή άκρη της παραλίας.

Ολα αυτά είναι ίσως πάρα πολλά για μια βραδιά. Από κει και πέρα έχουμε την απόδραση της οικογένειας από τον εφιάλτη. Ακολουθεί η διττή προσπάθεια πρώτον να συνέλθει η Γιούλια και δεύτερον να γίνει ταυτοποίηση του δράστη. Το ίδιο το κορίτσι επιμένει πως έχει αμνησία αλλά η στρατηγική της θα αποδειχθεί πολύ πιο περίπλοκη από ό,τι φαντάζεται ο αναγνώστης. Οι υποψίες του Μαρκ πέφτουν αρχικά στον νεαρό Αλεξ, σύντομα στον Ραλφ, ακόμη και στον γερολιγούρη Στάνλεϊ που αποδεικνύεται πως είχε τάξει στη Γιούλια και τη Λίζα καριέρα… φωτομοντέλων – αργότερα μάλιστα θα την υλοποιήσει κιόλας. Τελικά, ωστόσο, ο ένοχος βρίσκεται μάλλον αλλού.

Η δράση του βιβλίου ξεκινά με την κηδεία του Ραλφ, προκειμένου στη συνέχεια να ξετυλιχθεί αναδρομικά το κουβάρι της ιστορίας, όπου ο  Μαρκ παραπέμπεται στο ιατρικό πειθαρχικό συμβούλιο με σοβαρότατες κατηγορίες. Οπως στις πρώτες ήδη σελίδες περιγράφει ο ίδιος, έχει οδηγήσει στον θάνατο με επιστημονικό τρόπο τον πιθανότατα ένοχο βιασμού Ραλφ, καθησυχάζοντάς τον για έναν επιθετικό καρκινικό όγκο, και κάνοντάς του μια «απρόσεκτη βιοψία». Μάλιστα, μέχρι να επεκταθεί η θανατηφόρα αρρώστια, του έχει επιτρέψει να λείψει επί δίμηνο στα γυρίσματα ενός ιστορικού σήριαλ όπου θα υποδυθεί τον ρωμαίο αυτοκράτορα Οκταβιανό Αύγουστο.

Η όλη εκτύλιξη της δράσης σού κόβει κυριολεκτικά την ανάσα, οι ρόλοι αντιστρέφονται διαρκώς, οι απειλές και οι ενοχές αιωρούνται, τα ανθρώπινα κίνητρα αναδεικνύονται σε όλη την ποταπότητα και υστεροβουλία τους. Και όλα τούτα συμβαίνουν σε ένα χλιδάτο περιβάλλον διακοπών, ταξιδιών στην Αμερική, και μιας νέας προοπτικής που διανοίγεται για την οικογένεια, πάλι γύρω από μια πισίνα – στην Καλιφόρνια αυτή τη φορά.

Το βιβλίο είναι ανησυχητικά εύστοχο και πλούσιο σε ψυχολογικές αποχρώσεις. Στο μυαλό του συγγραφέα ενδέχεται να βρίσκεται μια αμερικανικής προέλευσης ανάδειξη της πρωτοκαθεδρίας των οικογενειακών αξιών, διακοσμημένη μάλιστα με ευφυή επιχειρήματα από τη φαρέτρα του κοινωνικού δαρβινισμού. Η γλώσσα χρησιμοποιείται σαν στηθοσκόπιο που αφουγκράζεται φθόνους, πόθους και μίση στην καρδιά των ηρώων. Ο φρενήρης ρυθμός και η ενίοτε μανιακή ευθυμία του αφηγητή σε ξεβολεύουν σταθερά. Η κληρονομικότητα, μας λέει εν τέλει, είναι η μόνη σταθερά σε έναν a priori απειλητικό κόσμο. Μάλιστα είναι τόσο ισχυρή παράμετρος, ώστε οι θεωρίες που προασπίζονται τη σημασία του πολιτιστικού περιβάλλοντος στη βελτίωση του ανθρώπινου χαρακτήρα γίνονται θρύψαλα. Μπορεί να ‘χει και δίκιο, εδώ που τα λέμε…