Βίοι παράλληλοι και το 2025

Σάκης Παπαδημητρίου

τζαζ συνθέτης

«Η προσευχή του ακροβάτη», «Θάλασσα πλατιά», «Νύχτα μαγικιά», «Αρκούδα»

Σ’ έναν στενό κύκλο είναι γνωστό ότι δεν έχω ασχοληθεί ιδιαίτερα με το έργο του Μάνου Χατζιδάκι και του Μίκη Θεοδωράκη και ότι αρκετές φορές είχα εκφράσει και εγγράφως τις επιφυλάξεις μου – φυσικά για κάποια συγκεκριμένα θέματα. Και, τελικά, να ομολογήσω ότι πολύ σπάνια ένιωσα συγκίνηση ή ενθουσιασμό. Βέβαια, στη δεκαετία του ’60 μου είχε κολλήσει το τραγούδι «Θάλασσα πλατιά», ίσως γιατί περνούσα φάση επιρροής του χρωματισμού της μεγάλης εβδόμης. Η προσπάθειά μου να παίξω αυτό το τραγούδι με το σχήμα τζαζ εκείνης της εποχής δεν πέτυχε. Ηδη έχουν εκδοθεί δίσκοι που περιλαμβάνουν τραγούδια των δύο συνθετών με τζαζ ενορχηστρώσεις και μάλιστα με αξιόλογους μουσικούς.

Από τη δεκαετία του ’70 μέχρι σήμερα έχω δοκιμάσει να ενσωματώσω στη μουσική μου αρχαιοελληνικούς ύμνους, επιταφίους, ποίηση της Σαπφούς με μικρό σχήμα και τη φωνή της Γεωργίας Συλλαίου. Επίσης, επιλεκτικά, μελωδικές γραμμές από δημοτικά, ρεμπέτικα και αστικά τραγούδια. Με πέντε έξι φίλους μουσικούς (δύο σαξόφωνα και φλάουτα, φωνή, ακουστικό πιάνο, κοντραμπάσο, ντραμς και κρουστά) μπορώ να διαλέξω δυο τρία τραγούδια των δύο συνθετών, π.χ. «Η προσευχή του ακροβάτη» και «Θάλασσα πλατιά» του Μάνου Χατζιδάκι, «Νύχτα μαγικιά» και «Αρκούδα» του Μίκη Θεοδωράκη. Για ολόκληρο δίσκο, το αποκλείω. Πώς το βλέπω να γίνεται; Γίνεται στο ύφος που έχει ταυτιστεί με τη μικρή ομάδα, χωρίς πολύπλοκες παρτιτούρες και ίσως μόνο με κάποιες σημειώσεις ή σχεδιαγράμματα που προσδιορίζουν το πλαίσιο της ανοιχτής δομής και των αυτοσχεδιασμών. Ενα όργανο προτείνει τη μελωδία, αρκετά κοντά στην αρχική γραμμή, οπότε γίνεται κατανοητό περί τίνος πρόκειται. Πάνω σ’ αυτό ή με αφετηρία αυτό, οι μουσικοί επεμβαίνουν σταδιακά με ελεύθερα σχόλια, παράλληλες ιδέες, νέους χρωματισμούς, επανάληψη ενός μοτίβου, αποσπάσματα από άλλες μελωδίες ή κλασικές φράσεις των δύο συνθετών. Κάτι βασικό και χαρακτηριστικό για τον συνολικό ήχο: είναι καθαρά και μόνο ακουστικός και αποφεύγει τον σταθερό ρυθμό διαρκείας. Η ροή παραμένει άνιση, σαν να κρέμεται, σαν να στριφογυρνά στις αναμνήσεις και τους συνειρμούς των μουσικών. Ενας ελεύθερος και ανήσυχος λυρισμός.

g

Κατερίνα Πολέμη

συνθέτις

«Χειμωνιάτικος ήλιος» και γερμανικός «Mikis»

Ο αγαπημένος μου δίσκος του Μάνου Χατζιδάκι – που θα ήθελα να τον ερμηνεύσω και να τον προσεγγίσω ενορχηστρωτικά – είναι ο «Χειμωνιάτικος ήλιος». Αγαπώ και τις δύο εκδόσεις και έχω τεράστια αδυναμία στο τραγούδι «Λάουρα». Τεράστια. Με πηγαίνει αλλού αυτή η μελωδία, οι στίχοι και η ερμηνεία. Σαν μια τέλεια αγκαλιά. Μάλλον τέτοια θα ήταν μια αγκαλιά με τον Μάνο Χατζιδάκι. Αλλά, εκτός της αδυναμίας μου, τι μουσικές συνθέσεις είναι αυτές, τι στίχοι είναι αυτοί του Νίκου Γκάτσου, τι ερμηνείες είναι αυτές του Μανώλη Μητσιά. Οι μουσικοί. Ο «Χειμωνιάτικος ήλιος» είναι για μένα μια τέλεια αγκαλιά.

Από τον Μίκη Θεοδωράκη θα διάλεγα τον πιο αγαπημένο του από εκείνον, τον «Mikis», που βγήκε το 1997 – στη Γερμανία, αν δεν κάνω λάθος. Ο Γερμανός Jens Naumilkat ενορχήστρωσε και έπαιξε βιολοντσέλο με ΣΥΓΚΛΟΝΙΣΤΙΚΟ τρόπο! Τραγουδάει ο Μ. Θεοδωράκης, πράγμα το οποίο έχει μεγάλο ενδιαφέρον για μένα γιατί ο τρόπος τραγουδίσματός του που πάντα είναι αρκετά ρυθμικός και δραματικός, δρα υπέροχα αντιφατικά με την ενορχήστρωση και το παίξιμο των μουσικών που είναι δυτικότροπα και λυρικά (με έγχορδα, βιμπράφωνο, πιάνο). Συμβαίνει σε αυτόν τον δίσκο μια υπέροχη και εύηχη ένωση από διαφορετικές κουλτούρες και τρόπους, ενώ δημιουργείται ένας πολύ όμορφος νέος μουσικός κόσμος. Εκτός του ότι περιέχει κάποια από τα πιο αγαπημένα μου τραγούδια του Μ. Θεοδωράκη, όπως «Νύχτα μαγικιά», «Την πόρτα ανοίγω το βράδυ», «Ξημερώνει», «Δάκρυσαν τα σεντόνια», «Το ψωμί είναι στο τραπέζι», με συγκινεί πολύ βαθιά η απόδοση που έχει γίνει. Με κάνει να κλαίω, να εμπνέομαι. Νιώθω σαν να γεμίζουν τα πνευμόνια μου οξυγόνο και να βρίσκουν τα συναισθήματά μου ένα χέρι από όπου θα κρατηθούν. Αν δεν έχετε τον δίσκο και έχετε επιθυμία να τον ακούσετε, υπάρχει στο Spotify.

g

David Lynch

σαξοφωνίστας, συνθέτης

«Τα παράλογα» και «Ασμα ασμάτων»

Πριν από 20 χρόνια είχα ενορχηστρώσει / διασκευάσει τραγούδια του Μάνου Χατζιδάκι για εμφανίσεις της Ελλης Πασπαλά στο Zoom στην Πλάκα. Ηρθα σε στενή επαφή με περίπου 50 τραγούδια αυτής της τόσο ιδιαίτερης και πνευματικής ψυχής. Είχαμε και τέσσερις guests, τους Raining Pleasure, Blaine Reininger, Αλκίνοο Ιωαννίδη και Human Touch, οι οποίοι έβαλαν επίσης το χέρι τους! Σε αυτά τα τραγούδια δεν επιβάλλεις τον εαυτό σου, αφήνεις αυτά να σε οδηγούν. Σαν να θέλεις να επισκεφτείς την πηγή μιας γυμνής αλήθειας απ’ όπου γεννήθηκαν. Θα έλεγα «Τα παράλογα» για τη φινετσάτη τρέλα που κουβαλάνε, αλλά και τον «Μεγάλο Ερωτικό» για την τόσο τρυφερή ειλικρίνεια αγάπης. Από τον Μίκη Θεοδωράκη πάλι θα διάλεγα πολλά, αλλά ας πω για τώρα «Το τραγούδι των συντρόφων» και το «Ασμα ασμάτων». Τραγούδια που αγγίζουν και ενώνουν.

g

Θωμάς Κωνσταντίνου

ουτίστας

«Romancero gitano» και «Αθανασία»

Ως ουτίστας θα ήθελα να παίξω το «Romancero gitano» πολύ αφαιρετικά, χρησιμοποιώντας ίσως ένα δυο όργανα και μία φωνή. Να του δώσω χώρο να «αναπνεύσει» και ίσως να αναδυθούν έτσι στοιχεία που δεν φαίνονταν πριν. Την «Αθανασία» θα την ενορχήστρωνα αυστηρά με έγχορδα και το ούτι ως πρωταγωνιστή. Χωρίς στίχους, μόνο μουσική. Και στα δύο άλμπουμ θα έδινα έμφαση στο μουσικό μέρος και όχι στο στιχουργικό, το οποίο πολλές φορές υπερισχύει του μουσικού, αδικώντας το. Κατά την άποψή μου, κάθε φορά που ακούμε Χατζιδάκι και Θεοδωράκη δεν είναι απαραίτητο να πλησιάζουμε υψηλά νοήματα. Δεν εννοώ ότι πρέπει να τα προσεγγίζουμε με ρηχότητα. Εχει όμως ιδιαίτερη σημασία πολλές φορές να στεκόμαστε λίγο και στο κομμάτι της απλής ακατέργαστης και χωρίς ενοχές απόλαυσης ενός μουσικού έργου, χωρίς το βάρος της σημειολογίας και της αυθεντίας του. Να βγαίνουμε δηλαδή λίγο από τον νεοελληνικό ναρκισσισμό μας και να βλέπουμε τέτοια έργα τέχνης με παγκόσμια ματιά, χωρίς να μειώνουμε την αξία και τον συμβολισμό τους.

g

Γιώργος Κουμεντάκης

συνθέτης, καλλιτεχνικός διευθυντής Λυρικής Σκηνής

Ο «μπαρόκ» Μεγάλος Ερωτικός, ο «λατρευτικός» Επιτάφιος

Είμαι ευτυχής που, κατά τη διάρκεια της θητείας μου, η Εθνική Λυρική Σκηνή έχει τιμήσει τόσο τον Μάνο Χατζιδάκι όσο και τον Μίκη Θεοδωράκη με αφιερωματικούς κύκλους που διοργανώσαμε τα προηγούμενα χρόνια. Κυρίως όμως είμαι χαρούμενος και υπερήφανος γιατί πήραμε το ρίσκο να προτείνουμε νέες αναγνώσεις σε εμβληματικά έργα των δύο κορυφαίων μας συνθετών. Με αφορμή τη φετινή επέτειο, θα ήθελα να μιλήσω για δύο από αυτά. Τον Δεκέμβριο του 2018 παρουσιάσαμε στην Εναλλακτική μας Σκηνή μια απρόσμενη μεταγραφή του Μεγάλου Ερωτικού του Μάνου Χατζιδάκι για μπαρόκ σύνολο, σε καλλιτεχνική επιμέλεια Ανδρέα Λινού και μουσική μεταγραφή Μιγκέλ Ανρί. Μια παράδοξη, όσο και εξαιρετικά ελκυστική ανάγνωση του κορυφαίου κύκλου τραγουδιών της ελληνικής μουσικής, όπου τα ποιήματα του πρωτότυπου έργου μεταφράστηκαν σε ελισαβετιανό στίχο, σε μετάφραση Ιάσονα Μαρμαρά. Τη Μεγάλη Εβδομάδα του 2022, στο πλαίσιο του 1^ου Φεστιβάλ Λατρευτικής Μουσικής παρουσιάσαμε μια καινούργια ανάγνωση του Επιτάφιου, του κορυφαίου έργου του Μίκη Θεοδωράκη, σε ποίηση Γιάννη Ρίτσου. Σε μια πολύ ενδιαφέρουσα νέα διασκευή του Γιάννη Μπελώνη, το έργο ερμήνευσε για πρώτη φορά η Νατάσα Μποφίλιου εμφυσώντας του μια διαφορετική συγκίνηση και προσφέροντάς του μια νέα συγκλονιστική εκδοχή για τον ακροατή του σήμερα.

g

Δημήτρης Παπαδημητρίου

συνθέτης

Περί διασκευών ανασκευή

Ποτέ δεν συμφώνησα με τις διασκευές. Δεν ευσταθεί, θαρρώ, ούτε καν στοιχειωδώς η ιδέα. Η σύνθεση είναι μια ενιαία δημιουργία. Μια σύλληψη ερμητική, όπου μορφή και περιεχόμενο είναι αδιάρρηκτα – ταυτίζονται στην πραγματικότητα όταν μιλάμε για μουσική. Το να διασκευάζω λοιπόν σημαίνει σκοτώνω το έργο και από κάποια υλικά του δημιουργώ έναν σωσία με ελεγχόμενες μεταμορφώσεις – λιγάκι Φρανκενστάιν. Και συχνά έχουμε το αποτέλεσμα του λίφτινγκ ενός φιλόδοξου γιατρού πάνω σε μια καλλονή που την έπεισε ότι χρήζει βελτίωσης. Η διασκευή διαστρέφει τον εσωτερικό αρμονικό κόσμο του έργου, όπου τα μέρη μεταξύ τους και με το όλον διατηρούν την ίδια διακριτή και σαφή αρμονική σχέση. Αλλάζοντας έστω μερικώς τη σχέση αυτή αλλάζεις το ίδιο το DNA ενός καλλιτεχνικού έργου καθιστώντας το είτε νεκρό είτε ένα άλλο κατώτερο με κάποια όμοια και κάποια καρκινοειδή αλλοιωμένα μέρη. Τα αριστουργήματα έχουν αυτό το χαρακτηριστικό. Ισορροπούν με ισορροπία «αδιάφορη» και διαρκή. Είναι δηλαδή σφαίρες που στέκονται πάνω σε κάθε τους σημείο αν γίνει αυτό σημείο στήριξης. Ετσι ο χρόνος τη γυρίζει, αλλά αυτή παραμένει ισορροπούσα πάντα με ίδιο τρόπο. Το επιχείρημα ότι κάποιο από αυτά τα αριστουργήματα είναι «παρωχημένο» και η διασκευή θα το φέρει στο σήμερα είναι ταυτόχρονα αντεπιχείρημα. Φέρνοντάς το στο σήμερα (στο οποίο σήμερα βέβαια κάθε αριστούργημα ήδη ανήκει εξίσου, ως αιώνιο), του δίνεις τώρα μόλις ένα εφήμερο χαρακτηριστικό που αύριο θα το καταδικάσει πλέον ως παρωχημένο. Αρα όχι πλέον αριστούργημα. Τα έργα των ανθρώπων όλα δημιουργούνται κάπου και κάποτε. Αν μπορούν να σημαδέψουν αυτό το Κάπου και αυτό το Κάποτε σωστά, τότε γίνονται παγκόσμια και αιώνια. Οσα δεν περιέχουν το Κάπου και το Κάποτε πέφτουν στο Ποτέ και το Πουθενά. Η Ακρόπολη λ.χ. δεν χρειάζεται ούτε ανακαίνιση ούτε εκσυγχρονισμό για να γίνει μοντέρνα. Αλλο επιχείρημα είναι η εκλαΐκευση. Το αριστούργημα είναι φύσει λαϊκό αφού ο κόσμος στους αιώνες το ανακήρυξε σε αριστούργημα. Η περαιτέρω εκλαΐκευσή του είναι εφικτή με την παιδεία. Οχι με την αλλαγή του έργου, αλλά με την παιδεία του λαού. Ομως υπογραμμίζω τη μεγάλη εξαίρεση στη μεταφορά ενός αριστουργήματος σε άλλη μορφή τέχνης. Εδώ δεν μιλάμε για διασκευή. Αλλά για δημιουργία νέου έργου τέχνης με έμπνευση και αφορμή ένα αριστούργημα σε άλλη τέχνη. Εδώ βρίσκω πιθανότητες – όχι βεβαιότητες – επιτυχίας σημαντικής. Διασκευές εντός της ίδιας τέχνης συνήθως επιχειρούν όψιμοι νεοφώτιστοι: ένας ροκάς λ.χ. που ξαφνικά εντυπωσιάζεται από τον Μότσαρτ, τον Χατζιδάκι κ.ά. Και λέει να τους εκλαϊκεύσει, να τους φέρει σε επαφή με τους ροκάδες… Τα αριστουργήματα λοιπόν όταν διασκευάζονται γίνονται κοινότοπα. Σε άλλες τέχνες εμπνέουν και ίσως οδηγούν σε νέα αριστουργήματα μόνο από όσους το μπορούν. Διασκευές αξίζουν σε καλές ιδέες που πέτυχαν στην πραγματοποίηση. Αλλά εκεί δεν υπάρχει πολλή πελατεία αφού τα έργα αυτά είναι άγνωστα και δεν συμφέρουν κανέναν. Αρα, συνελόντι ειπείν και εν κατακλείδι, θα διασκεύαζα χωρίς ενοχές μέτρια έργα με σπουδαίες αλλά μη ανεπτυγμένες ιδέες μόνο αν πίστευα ότι θα τα αναδείκνυα. Τα αναδεδειγμένα επώνυμα, διάσημα και σπουδαία έργα δεν με έχουν ευτυχώς καμία ανάγκη.

Χατζιδάκις και Θεοδωράκης έχουν γράψει πολλά αριστουργήματα και αυτά θα τα αφήσω ήσυχα. Κάποιος αλαζονικά στο μέλλον μπορεί να πει ότι αυτοί είχαν περιορισμένη τεχνική ή λιγοστές πληροφορίες ή πρωτόγονη τεχνολογία… Η ιστορία της τέχνης τα έχει αυτά απαντήσει. Η αρχή του «βούλεσθαι» και όχι η αρχή του «μη δύνασθαι» ορίζει την εξέλιξή της. Οι τεχνολογικές ανακαλύψεις μιας κοινωνίας έπονται της δημιουργικής ανάγκης. Το ίδιο και στην τέχνη. Οι διασκευές ικανοποιούν τους εμπόρους τέχνης, μεταξύ των οποίων και αρκετοί τραγουδιστές – μεταπράτες που επαναλαμβάνουν τραγούδια φέρνοντάς τα στα μέτρα τους. Ανάποδα δηλαδή από ό,τι η λογική διαδικασία της δημιουργίας. Πρώτα η δημιουργία και μετά η εκτέλεση της δημιουργίας αυτής ως έχει… Ακόμα και οι μόδιστροι διαλέγουν μοντέλα που να αναδεικνύουν τα ρούχα τους και όχι το ανάποδο. Αρέσουν οι διασκευές και στα εμπορικά ραδιόφωνα. Ο συντηρητισμός στο νέο βρίσκει άλλοθι στο αναμάσημα της γνωστής επιτυχίας (μια διασκευή μιας μη επιτυχίας του παρελθόντος την καταπίνει εξίσου το ραδιοφωνικό σκοτάδι). Ετσι λοιπόν τον Χατζιδάκι και τον Θεοδωράκη θα τους έκανα από σεβασμό το δώρο να τους αφήσω ήσυχους. Και να τους διδάξουμε ως έχουν.

Γιώργος Ανδρέου

τραγουδοποιός

«Ενας όμηρος» και «Ματωμένος γάμος»

Ας ξεκαθαρίσω από την αρχή: η πρώτη εκτέλεση και ηχογράφηση ενός έργου από τον δημιουργό του (και μάλιστα αυτού του μεγέθους) αποτελούν ανεπανάληπτο καλλιτεχνικό και πολιτισμικό γεγονός. Οταν κάποιος «επόμενος» «κοιτάζει» ένα τέτοιο έργο, το κάνει από έρωτα κι όχι γιατί πιστεύει πως έχει κάτι «να προσθέσει ή να αφαιρέσει». Ειδικά όταν πρόκειται για αριστουργήματα, περισσότερο φωτίζεται η εργασία του «επόμενου» από τη λάμψη του πρωτότυπου έργου, παρά το αντίθετο. Κι ωστόσο υπάρχει ένας λόγος που επιτρέπει μια τέτοια πρακτική κι αυτός κρύβεται σε μια σημαντική φιλοσοφική αποστροφή που λέει πάνω – κάτω πως οι πανανθρώπινες αξίες παραμένουν διαχρονικές αλλά αποτελεί υποχρέωση κάθε εποχής να τις επανανακαλύπτει και να τις «ερμηνεύει» με το δικό της φως. Θυμάμαι ακόμα μια υπέροχη κουβέντα του Χορν που σε μια συνέντευξή του είπε πως όσο περισσότερο προσεγγίζουμε άτρομα και κριτικά τους «μύθους», τόσο εκείνοι υψώνονται αλώβητοι και καθαρμένοι.

Από τον Μίκη Θεοδωράκη επιλέγω την εργασία του «Ενας όμηρος» από το θεατρικό έργο του Μπρένταν Μπίαν, σε μετάφραση Βασίλη Ρώτα. Η Μαρία Φαραντούρη ερμηνεύει μοναδικά τα αριστουργηματικά τραγούδια του Μίκη που (όπως κι ο μεγάλος ομότεχνός του Μάνος Χατζιδάκις σε αντίστοιχη περίσταση) εύκολα ξεπερνά τη σύμβαση της «μουσικής για το θέατρο» και συνθέτει με το βλέμμα και την καρδιά προσηλωμένα σε μια εποχή ταραγμένη (για την Ελλάδα και τον κόσμο), την οποία αποτυπώνει, ερμηνεύει αισθητικά και ηθικά και συγχρόνως υπερβαίνει, αφού τα αριστουργήματα αυτό κάνουν – καθιερώνονται ως διαχρονικές ποιότητες του πολιτισμού. «Ηταν 18 Νοέμβρη», το διάσημο και έξοχο «Γελαστό παιδί», το λυρικό αριστούργημα «Ανοιξε λίγο το παράθυρο», «Δεν έχει θέση η γη», «Θα σου δώσω ένα τόπι χρυσό», «Θα σου στείλω μάνα», «Ποιος δεν μιλά για τη Λαμπρή» – μερικά από τα εξαίσια τραγούδια του έργου που κυκλοφόρησε δισκογραφικά πρώτη φορά το 1966. Με έργο του Τάσσου στο εξώφυλλο.

Από τον Μάνο Χατζιδάκι επιλέγω την εργασία του «Ματωμένος γάμος», από το θεατρικό έργο του Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα, σε μετάφραση, προσαρμογή και δημιουργική «διασκευή» από τον γίγαντα Νίκο Γκάτσο. Εδώ το μουσικό έργο έχει ακολουθήσει διαφορετική διαδρομή: ο Χατζιδάκις συνέθεσε τη θεατρική μουσική το 1948 (σε νεότατη ηλικία) για την περίφημη παράσταση του Θεάτρου Τέχνης (σκηνοθεσία του Κουν, σκηνικά – κοστούμια του Τσαρούχη). Ο επιφανής δημιουργός ξαναείδε το έργο στη δεκαετία του ’90 και του προσέδωσε χαρακτηριστικά μιας συνθετικής γραφής που (όπως και στην περίπτωση του Μίκη) επιβεβαιώνει την αυτονόμηση από τη θεατρική του προέλευση, παραμένοντας αξεπέραστο κατόρθωμα μελοποίησης. «Τώρα νυφούλα μου χρυσή», το αισθαντικό και σπαρακτικό «Νανούρισμα», «Γύρνα φτερωτή του μύλου», «Κουβάρι – κουβαράκι», το αριστούργημα (και αρχέτυπο μεταγενέστερων εξίσου εξαιρετικών αρμονικών κατακτήσεων του Χατζιδάκι) «Ηταν καμάρι της αυγής» – οι τίτλοι των εξαίσιων τραγουδιών του έργου. Το έργο κυκλοφόρησε δισκογραφικά πρώτη φορά το 1965, σε κοινή έκδοση με ένα άλλο διαχρονικό αριστούργημα του Χατζιδάκι (με εκκίνηση πάλι το θέατρο), το «Παραμύθι χωρίς όνομα», ένα λαμπρό θεατρικό έργο του μεγάλου θεατρικού συγγραφέα Ιάκωβου Καμπανέλλη. Μερικοί τίτλοι αυτής της σπουδαίας εργασίας: «Ναύτη γεροναύτη», «Στην ποταμιά σωπαίνει το κανόνι», «Ο Εκτορας και η Ανδρομάχη», «Ρίχνω την καρδιά μου στο πηγάδι». Με έργο του Μόραλη στο εξώφυλλο. Και τους δύο κύκλους ερμήνευσε με μουσική ευαισθησία και λυρικό ήθος ο Λάκης Παππάς.

g

Μόνικα

τραγουδοποιός

«Το χαμόγελο της Τζοκόντας» και «Ομορφη πόλη»

Ακούω συχνά, ξανά, έργα και των δύο σπουδαίων καλλιτεχνών, του Μάνου Χατζιδάκι και του Μίκη Θεοδωράκη, και κάθε φορά που τα ξανακούω νιώθω να βυθίζομαι σε μια θάλασσα συναισθημάτων και αναμνήσεων. Η τεράστια κληρονομιά τους, η οποία έχει σημαδέψει την ελληνική μουσική σκηνή, δημιουργεί μέσα μου μια συνεχή αναζήτηση για το ποιο κομμάτι θα μπορούσα να διασκευάσω. Οταν προκύπτει η ερώτηση «ποιο έργο θα επέλεγα για να διασκευάσω», η απάντηση είναι πιο περίπλοκη από ό,τι φαίνεται. Αμέσως ένα συγκεκριμένο έργο διαπερνά τη σκέψη μου, αλλά ακολουθούν τόσες άλλες δημιουργίες, όλες εξίσου σημαντικές και γεμάτες ομορφιά, που με κάνουν να αναθεωρώ συνεχώς την επιλογή μου. Από τον Μάνο Χατζιδάκι, λοιπόν, θα επέλεγα «Το χαμόγελο της Τζοκόντας». Μια σύνθεση που δεν είναι απλά μουσική, αλλά μια αισθητική εμπειρία. Ωστόσο, είναι σημαντικό να επισημάνω ότι δεν θα έκανα καμία απολύτως αλλαγή σε αυτή την αριστουργηματική εκδοχή του έργου. Δεν θα επιχειρούσα να αλλάξω τίποτα από αυτή τη βαθιά συναισθηματική ένταση. Θα ήθελα να κρατήσω την αυθεντικότητα και την ομορφιά της όπως τις έχει συλλάβει ο ίδιος. Το ίδιο ισχύει φυσικά και για την εργογραφία του ανυπέρβλητου Μίκη Θεοδωράκη που πολλές φορές όταν ακούω έργα του αισθάνομαι ότι έχει έρθει από το υπερπέραν, από ένα άλλο σύμπαν. Εχω πειραματιστεί στο στούντιο με το «Βρέχει στη φτωχογειτονιά» διασκευάζοντας σε ποιο electro ήχους. Και αν μπορούσα να παρουσιάσω έναν ολόκληρο δίσκο, αυτός θα ήταν η «Ομορφη πόλη».

g

Θοδωρής Βουτσικάκης

ερμηνευτής

«Το χαμόγελο της Τζοκόντας» και «Αξιον εστί»

Κάθε καλοκαίρι, στο τέλος του Αυγούστου, ακούω «Το χαμόγελο της Τζοκόντας» του Μάνου Χατζιδάκι. Με βοηθάει να αλλάζω εποχή. Δεν ξέρω αν είναι αυτό το απερίγραπτο μειδίαμα της μουσικής του που το κάνει αυτό ή γενικά η ικανότητά του να αλλάζει τη θερμοκρασία στον χώρο, όπου κι αν βρίσκεσαι. Και τι δεν θα έδινα να κάτσω δίπλα του στο πιάνο και να μου διδάξει αυτό το έργο νότα νότα, κάθε στιγμή της απέραντης μελαγχολίας του που συναντάει τη βαθιά ελπίδα μου για ζωή. Την επόμενη στιγμή θα ήθελα να βρεθώ δίπλα στον Μίκη Θεοδωράκη και στον επαναστατικό μουσικό του λόγο. Ιδιαίτερα όμως να είχα την τιμή να διδαχθώ από αυτόν το «Αξιον εστί». Να το τραγουδήσω δίπλα του. «Της αγάπης αίματα», «Της δικαιοσύνης ήλιε νοητέ», όλα αυτά τα αμάραντα έργα που από παιδιά νιώθουμε να δονούν το είναι μας. Πόσο τυχεροί είμαστε που τους είχαμε στη ζωή μας, κι ας μην τους είχαμε.

g

Χρήστος Λεοντής

συνθέτης

«Δεν θα πείραζα τίποτε»

Αγαπάω πάρα πολλά από τα έργα τόσο του Μίκη Θεοδωράκη όσο και του Μάνου Χατζιδάκι. Μου αρέσουν όμως όπως τα έχουν κάνει εκείνοι και δεν θεωρώ – όσο και αν ακούγεται αυστηρή αυτή η άποψη – ότι υπάρχει λόγος να παρεμβαίνει κανείς στο αρχικό δημιούργημα. Αυτό που έδωσαν εκείνοι θαυμάζω και δεν θα ήθελα να πειράξω τίποτα. Σέβομαι δηλαδή την οπτική τού κάθε δημιουργού και την ιδέα που έχει για το έργο του. Στην ουσία θεωρώ ότι οι διασκευές δεν προσφέρουν τίποτα καινούργιο, καθώς η μουσική είναι μια ολοκληρωμένη δημιουργία, όπου η μορφή και το περιεχόμενο είναι άρρηκτα συνδεδεμένα. Αγαπώ πολλά από τα έργα τους, όπως για παράδειγμα τους «Ορνιθες» από τον Μάνο ή την «Εποχή της Μελισσάνθης». Μου αρέσει όμως να τα ακούω στην εκδοχή που τα έδωσε ο δημιουργός τους. Από τον Μίκη μού αρέσουν οι παλιοί τίτλοι τραγουδιών: «Πολιτεία», «Αρχιπέλαγος», «Επιτάφιος», με τυχαία σειρά. Από τα σύγχρονά του η μελοποίηση στα ποιήματα του Μανόλη Αναγνωστάκη που τα θεωρώ αριστουργηματικά. Αλλά, όπως και στο έργο του Μάνου έτσι και στον Μίκη, δεν θα ήθελα να πειράξω απολύτως τίποτα.

Γιώργος Νταλάρας

Ζητήσαμε από τον Γ. Νταλάρα τραγούδια με τα οποία θα μπορούσε να ξεκινάει η ημέρα σε ένα δημοτικό σχολείο με μουσική από τα μεγάφωνα

Δύσκολη ερώτηση. Με βοηθάτε όμως λίγο επειδή με ρωτάτε για μαθητές. Γι’ αυτό θα σας πω για τραγούδια που μίλησαν στη δική μου ψυχή όταν ήμουν 12 χρονών. Εχω τραγουδήσει κι έχω μελετήσει σχεδόν όλα τα τραγούδια του Θεοδωράκη, αλλά τότε, σε εκείνη την ηλικία, δέσποζαν στο μυαλό μου τα «βαριά τραγούδια» που με σφράγισαν ως παιδί. Το «Μάνα μου και Παναγιά», το «Παράπονο», το «Γωνιά γωνιά»… Τέτοια τραγούδια, με εξαιρετικές μελωδίες, με κλασική φόρμα και δυνατά, παρηγορητικά και μαζί ενθαρρυντικά λόγια και νοήματα που ένιωθα ότι με στήριζαν στη ζωή. Και από τον Μάνο Χατζιδάκι τι να διαλέξεις; Τα «αναρχικά» «Παιδιά κάτω στον κάμπο»; Ή το «σπαραχτικό» «Μανούλα μου» που με αγκάλιαζε και με παρηγορούσε; Ακόμη η μελωδία του «Μες σ’ αυτή τη βάρκα είμαι μοναχή» είμαι σίγουρος ότι μαγεύει τα παιδιά, από το πρώτο κιόλας δευτερόλεπτο που αρχίζει η εισαγωγή. Το λέω από προσωπική πείρα, η κόρη μου τρελαινόταν με αυτή τη μελωδία. Θα πρόσθετα ένα ακόμη τραγούδι, το «Μητέρα κι αδερφή» από την «Εποχή της Μελισσάνθης»: «Η φωτιά που καίει δεν ωφελεί, το παιδί δεν γίνεται πουλί». Σκέφτομαι ακόμα πως σε αυτόν τον παράξενο τόπο μας, που είχε την τύχη να γεννήσει αυτές τις δύο τεράστιες προσωπικότητες στη μουσική παγκοσμίως, θα ήταν ωραίο όταν οι ξένοι προσγειώνονται στη χώρα μας να ακούνε το «Οταν έρχονται τα σύννεφα» από «Το χαμόγελο της Τζοκόντας». Κι όταν απογειώνονται, να φεύγουν ακούγοντας τους «Χαρταετούς». Οσον αφορά τις διασκευές των τραγουδιών, προφανώς ρωτάτε κάτι πολύ ενδιαφέρον και θα υπάρχουν σίγουρα μέσα σε αυτούς τους θησαυρούς τραγούδια που οι νέοι μουσικοί μπορούν να τα «δουν» με τα δικά τους μάτια. Εγώ προσωπικά δεν θα άλλαζα ούτε μισό τραγούδι γιατί με αυτές τις μουσικές χτίστηκα ως άνθρωπος κι αυτά τα τραγούδια είναι η τοιχογραφία ολόκληρης της ζωής μου.

Μαρία Φαραντούρη

Η κορυφαία ερμηνεύτρια επιλέγει τα έργα που θα τραγουδούσε ξανά

Το 1972 ο Μάνος Χατζιδάκις αρχίζει να μελοποιεί μέρη από την ποιητική συλλογή του Νίκου Γκάτσου «Αμοργός». Το καλοκαίρι του ’85, κατά τη διάρκεια των συναυλιών του με νέους τραγουδιστές και εμένα, στη Ρωμαϊκή Αγορά, μου αποκαλύπτει την επιθυμία τους με τον Γκάτσο να είμαι η γυναικεία φωνή σε αυτό το έργο, καντάτα για μία γυναικεία φωνή, δύο ανδρικές, μεικτή χορωδία και συμφωνική ορχήστρα. Οι τελευταίες σημειώσεις του Μάνου στην «Αμοργό» χρονολογούνται το 1987. Από τότε και ως τον θάνατό του, το 1994, δεν ασχολείται πάλι με το έργο, το οποίο καλείται να αναπροσαρμόσει και να ενορχηστρώσει – με αφορμή την παρουσίασή του στο Ηρώδειο τον Ιούνιο του 2003 – ο αφοσιωμένος φίλος και συνεργάτης του Νίκος Κυπουργός. Δύο χρόνια αργότερα, αυτή η εκδοχή ηχογραφείται σε στούντιο και κυκλοφορεί σε CD, εν είδει βιβλίου, με έργο του Γιάννη Μόραλη στο εξώφυλλο. Θα ήθελα να ερμηνεύσω πάλι αυτό το έργο και να με διηύθυνε ο ίδιος ο Μάνος. Οσο δύσκολο και αν ήταν να επιλέξω ένα έργο από τον Μάνο, το ίδιο απαιτητική είναι και η διαδικασία της επιλογής ενός έργου από τον Μίκη. Τα αιώνια έργα τους συγκινούν, εμπνέουν και το καθένα αντικατοπτρίζει τη δύναμη και την ομορφιά της τέχνης τους. Αν όμως θα έπρεπε να ερμηνεύσω ξανά ένα έργο από τον Μίκη, θα επέλεγα το «Μαουτχάουζεν», σε ποίηση Ιάκωβου Καμπανέλλη, με τον ίδιο να με διευθύνει.

Μανώλης Μητσιάς

Ο ερμηνευτής επιλέγει τα έργα των κορυφαίων συνθετών που θα ήθελε να τραγουδήσει

Από τα αριστουργήματα του Μάνου Χατζιδάκι ένα έργο που έχω ζηλέψει και θα ήθελα να ερμηνεύσω είναι η «Μυθολογία». Το έργο στο οποίο μελοποιεί τα δεκατέσσερα έξοχα ποιήματα του Νίκου Γκάτσου (σ.σ.: ο δίσκος κυκλοφόρησε το 1966, με ερμηνευτή τον 20χρονο τότε Γιώργο Ρωμανό. Περιείχε 12 τραγούδια, από τα οποία όμως ένα, «Ο Τζώνης ο μπόγιας», κρίθηκε ακατάλληλο από την αρμόδια επιτροπή του υπουργείου Εσωτερικών της χούντας. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα από τη δεύτερη έκδοση και μετά ο δίσκος να κυκλοφορεί με 12 τίτλους στο εξώφυλλο, αλλά 11 τραγούδια χαραγμένα στο βινύλιο). Από την εργογραφία του Μίκη Θεοδωράκη θα επέλεγα «Το τραγούδι του νεκρού αδελφού». Ενα έργο που μιλά για τα πάθη της Ελλάδας του Εμφυλίου και το οποίο ολοκληρώνεται με το ενωτικό μήνυμα «Ενωθείτε βράχια, βράχια, ενωθείτε χέρια, χέρια». Μαζί με τα τραγούδια με τους δικούς του στίχους, ο Μίκης Θεοδωράκης συμπεριέλαβε και το «Νανούρισμα» («Κοιμήσου αγγελούδι μου») σε στίχους Κώστα Βίρβου, που είχε ήδη ηχογραφηθεί.

Ελευθερία Αρβανιτάκη

Η ερμηνεύτρια επιλέγει τα έργα που κουβαλάει μέσα της ως μουσική κληρονομιά

Τι να επιλέξεις από τον πλούτο και την ομορφιά μιας τόσο σπουδαίας εργογραφίας του Μάνου Χατζιδάκι και του Μίκη Θεοδωράκη! Είναι δύσκολη η απόφαση διότι κάθε έργο τους φέρνει μαζί του έναν κόσμο γεμάτο ομορφιά και συναισθήματα που ξεχειλίζουν από πλούτο. Κάθε μελωδία, κάθε στίχος είναι γεμάτα αισθήματα που έχουν σημαδέψει τη ζωή μου και τις σκέψεις μου. Από τον Μάνο Χατζιδάκι θα ξεχώριζα τις «Πασχαλιές μέσα από τη νεκρή γη». Αυτή η σύνθεση δεν είναι απλώς ένα κομμάτι μουσικής· είναι ένα ταξίδι στο παρελθόν και την ιστορία μας. Συνδυάζει, με τη μοναδική του ευφυΐα, το ρεμπέτικο με έναν λαϊκό προσανατολισμό που εμπεριέχει αναμνήσεις αλλά και ελπίδα. Από τη δημιουργία του Μίκη Θεοδωράκη θα διάλεγα τις μελοποιήσεις που έχει κάνει στα ποιήματα του αδελφού του Γιάννη. Είναι μια τρυφερή αλλά την ίδια στιγμή γεμάτη δύναμη καλλιτεχνική συνύπαρξη. Αυτή η πρόκληση της επιλογής από τα έργα των δύο σπουδαίων συνθετών αντικατοπτρίζει την πλούσια μουσική κληρονομιά τους. Η σύνδεσή μου με αυτά τα έργα θα με συνοδεύει για πάντα.

Γιώτης Κιουρτσόγλου

μπασίστας

«Ω καλή μου ξανθιά» και «Ομορφη πόλη»

Για μένα σχεδόν όλη η δισκογραφική παρουσία του Χατζιδάκι και του Θεοδωράκη θα μπορούσε να είναι έναυσμα για να γράψω κάτι original ή να διασκευάσω, παρ’ όλα αυτά ξεχωρίζω ένα τραγούδι από τον καθένα τους και είναι το «Ω καλή μου ξανθιά» από τους «Ορνιθες» του Χατζιδάκι και το «Ομορφη πόλη» του Θεοδωράκη.

Νίκος Πορτοκάλογλου

τραγουδοποιός

Θα παρουσίαζα τον «Μεγάλο Ερωτικό» ως έχει

Αν μπορούσα να διασκευάσω κάποιο από τα υπέροχα έργα του Μάνου Χατζιδάκι, «Ο Μεγάλος Ερωτικός» θα ήταν μια επιλογή, καθώς πρόκειται για ένα από τα σπουδαιότερα αριστουργήματα της ελληνικής μουσικής. Η μαγεία της μουσικής του Χατζιδάκι σε συνδυασμό με την ποιητική του λόγου δημιουργούν ένα αδιάσπαστο σύνολο. Δεν θα επιχειρούσα όμως να προσθέσω ή να αφαιρέσω τίποτα, αφού η αυθεντική του μορφή είναι ολοκληρωμένη με αριστοτεχνικό τρόπο. Αυτό το έργο θα επέλεγα να παρουσιάσω από τον Μάνο Χατζιδάκι, όμως χωρίς να πειράξω τίποτα από την απίστευτη τελειότητά του. Αυτή είναι για μένα η γοητεία του αιώνιου «Μεγάλου Ερωτικού».

Σταύρος Λάντσιας

συνθέτης, πιανίστας

«Την πόρτα ανοίγω το βράδυ» και «Ηρθε βοριάς, ήρθε νοτιάς»

Είναι τόσο πολλά τα σπουδαία τραγούδια των εθνικών μας συνθετών. Οταν ακούω τραγούδια, τις πιο πολλές φορές εστιάζω στη μουσική, την ερμηνεία των οργανοπαιχτών και του τραγουδιστή. Μερικές φορές όμως «κολλάω» με τον στίχο και τότε καταλαβαίνω τι κάνει ένα τραγούδι σπουδαίο. Θα διάλεγα το «Την πόρτα ανοίγω το βράδυ» από τον Μίκη Θεοδωράκη και το «Ηρθε βοριάς, ήρθε νοτιάς» από τον Μάνο Χατζιδάκι.