Ελλάς – Γαλλία συμμαχία στο Μουσείο Μπρανλί

Στη δεκαετία του 1930, συγκεκριμένες εκδόσεις τέχνης συνδέθηκαν με την καλλιτεχνική πρωτοπορία και αποτέλεσαν τους φορείς μιας νέας δυναμικής. Εντυπα όπως τα «Cahiers d ‘art» (1926-1965) του Κριστιάν Ζερβός, το σουρεαλιστικό «Minotaure» (1933-1939) του Tériade (Στρατή Ελευθεριάδη) και το υπό τον Ζορζ Μπατάιγ «Documents» (1929-1930) αναδιαμόρφωσαν τα όρια των επιστημονικών πεδίων. Μεταξύ των συνεργατών και των συντελεστών αυτών των περιοδικών ήταν οι Ζορζ-Ανρί και Τερέζ Ριβιέρ, Αντρέ Μπρετόν, Μισέλ Λιρίς, Χοάν Μιρό, Πάμπλο Πικάσο, Μπρασάι, Κλοντ Καέν, Ζορζ Μπατάιγ, μαζί με αρχαιολόγους, εθνολόγους και επιμελητές. Ολοι τους είχαν μια κοινή περιέργεια για την τέχνη του μακρινού παρελθόντος, για τη μη δυτική τέχνη, καθώς και για τη λαϊκή και την καθημερινή τέχνη. Οι εκδόσεις αυτές ξεκίνησαν τον διάλογο δημοσιεύοντας φωτογραφίες αρχαίων και σύγχρονων έργων τέχνης καθώς και εξω-ευρωπαϊκών τεχνουργημάτων. Το παράδειγμά τους ακολούθησαν γκαλερί, μουσεία και ιδιωτικές συλλογές. Αυτός ο νέος τρόπος θεώρησης των πραγμάτων απομάκρυνε τα έργα και τα αντικείμενα από την αυθεντία της κλασικής ιστορίας της τέχνης και ταυτόχρονα τους προσέδωσε νέες σημασίες.

Νέα «ανάγνωση»

Η πειραματική προσέγγιση των εκδόσεων τέχνης αποτέλεσε την αφετηρία για μια νέα «ανάγνωση» των αντικειμένων, των γεωγραφικών τόπων και των ιστορικών περιόδων, όπως θα υπογραμμίσει η έκθεση που εγκαινιάζεται στις 10 Φεβρουαρίου. Η έκθεση «Objets en question» («Αντικείμενα υπό εξέταση») παρουσιάζει τον δυναμικό διάλογο μεταξύ της επιστημονικής έρευνας και της καλλιτεχνικής πρωτοπορίας που αναπτύχθηκε στη Γαλλία κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου, το διάστημα 1920-1930. Μέσα από έργα τέχνης, σημειώσεις, σκίτσα και εκδόσεις η έκθεση αναδεικνύει τις διασταυρώσεις μεταξύ αρχαιολογίας, εθνολογίας, ανθρωπολογίας και καλλιτεχνικής πρακτικής, με ιδιαίτερη έμφαση στον σουρεαλισμό.

Μέσα στις σελίδες αυτών των περιοδικών αμφισβητήθηκε η ίδια η έννοια του μουσείου θέτοντας θεμελιώδη ερωτήματα όπως το «Τι είναι το αντικείμενο;» και «Τι είναι η τέχνη;». Σύμφωνα με το σκεπτικό των επιμελητών Αλεξάντρ Φαρνού (καθηγητής Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Ελληνικής Τέχνης στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης), Πολίνας Κοσμαδάκη (επιμελήτρια Μοντέρνας και Σύγχρονης Τέχνης Μουσείου Μπενάκη), Φιλίπ Πελτιέ (πρώην επικεφαλής της Μονάδας Πολιτιστικής Κληρονομιάς Ωκεανίας-Ινδίας στο Μουσείο Quai Branly – Jacques Chirac), Εφης Ρέντζου (καθηγήτρια Γαλλικής Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο Πρίνστον), την έκθεση διατρέχουν τέσσερις θεματικές ενότητες, σχεδιασμένες ως σύνθεση αστερισμών. Με αυτή τη σύνθεση τα έργα τέχνης, τα τεκμήρια και τα αντικείμενα δημιουργούν νοηματικούς συσχετισμούς και αλληλεπιδράσεις – καμιά φορά ετερόκλιτες – μεταξύ κόσμων και πολιτισμών. Οπως το γλυπτό του Αλμπέρτο Τζιακομέτι «L’ objet invisible» («Το αόρατο αντικείμενο») που αποτελεί το προοίμιο της έκθεσης. Κατά τον Αντρέ Μπρετόν, εμπνευστή του «Μανιφέστου του Σουρεαλισμού», ο Τζακομέτι ολοκλήρωσε το πρόσωπο αυτού του γλυπτού χρησιμοποιώντας μια στρατιωτική μάσκα που ανακάλυψε τυχαία σε μια υπαίθρια αγορά. Το αντικείμενο που ξεθάφτηκε έδωσε λύση σε ένα καλλιτεχνικό μπλοκάρισμα και οριστικοποίησε ένα έργο που απεικονίζει τη διφορούμενη φύση του αντικειμένου, ταυτόχρονα αντιληπτή και ασύλληπτη. Το αποτέλεσμα είναι ένα είδος «εξαίρετου πτώματος», που συνδυάζει μια στρατιωτική μάσκα με μια ανθρώπινη φιγούρα σκυμμένη πάνω από ένα αντικείμενο απόν. Ο τίτλος του έργου «L’ objet invisible» παραπέμπει στα αόρατα στρώματα της ανθρώπινης ύπαρξης, το ασυνείδητο, το καταπιεσμένο, όλη την αδιόρατη ύλη που οι «ανασκαφές» και το θεωρητικό πεδίο θα προσπαθούσαν να αποκαλύψουν.