Μια καταβύθιση {LF}στη σκοτεινή πλευρά του εαυτού μας

Η αμερικανίδα συγγραφέας Κέιτ Σοπέν (Μιζούρι 1851-Μιζούρι 1904), όπως και η  επίσης αμερικανίδα Γουίλα Κάθερ (1873-1947), ανέδειξαν μέσω των έργων τους, κυρίως μέσω των μεστών διηγημάτων τους, τις αναζητήσεις της γυναίκας και την προσπάθειά της να ορίσει τη θέση και τις επιθυμίες της μέσα σε μια ανδροκρατούμενη κοινωνία της εποχής τους.

Η Κέιτ Σοπέν, γαλλικής και ιρλανδικής καταγωγής, αν και γεννήθηκε στο Μιζούρι, έζησε στη Λουιζιάνα, πρώτα στη Νέα Ορλεάνη και αργότερα σε κάποια επαρχία της. Γνώριζε σε βάθος τη γαλλική λογοτεχνία και επηρεάστηκε, κυρίως, από το έργο του Γκι ντε Μοπασάν, αλλά και του Γκιστάβ Φλομπέρ. Εγραψε μόνο δύο μυθιστορήματα, το Η υπόλογη και το πιο γνωστό με τον τίτλο Η αφύπνιση, 1899 (η πρώτη έκδοση στα ελληνικά κυκλοφόρησε το 1992 από τις εκδόσεις Καστανιώτη), έργο το οποίο απορρίφθηκε ως χυδαίο από τη λογοτεχνική κριτική της εποχής μολονότι η ηρωίδα του έχει αναλογίες με την ηρωίδα του Φλομπέρ, τη Μαντάμ Μποβαρί, αλλά και με πολλές ηρωίδες έργων του Μοπασάν. Φαίνεται ότι δεν έγινε το θέμα της μοιχείας αποδεκτό από τους κριτικούς ούτε μέσα στο πλαίσιο που τέθηκε από τη συγγραφέα. Το χαρακτήρισαν πολύ τολμηρό, πολύ «αισθησιακό», «πολύ δυνατό ποτό για την ηθική νηπίων», μεταξύ άλλων.

Στα διηγήματα της Κέιτ Σοπέν, ενώ υφέρπει ο αισθησιασμός, ωστόσο ποτέ αυτός δεν εκφράζεται τόσο ανοιχτά όσο στο μυθιστόρημά της Η αφύπνιση. Στο διήγημά της Μια ευυπόληπτη γυναίκα, η ηρωίδα αγωνίζεται να καταπνίξει τα αισθήματά της για τον φίλο του άντρα της, ιστορία που φέρνει στον νου το διήγημα του Μοπασάν Πικρία, η επίδραση του οποίου, όμως, γίνεται ακόμα πιο έντονη στο άλλο διήγημα με τον τίτλο Μετάνιωμα. Αλλωστε και το διήγημα της Σοπέν και αυτό του Μοπασάν έχουν τον ίδιο τίτλο: Regret και το ίδιο θέμα: οι ήρωες, μοναχικοί και οι δύο, μετανιώνουν που άφησαν ανεκμετάλλευτες ευκαιρίες οι οποίες θα έδιναν νόημα στη ζωή τους. Πιο τολμηρή η συγγραφέας γίνεται στο διήγημα Καταιγίδα, όπου το ερωτικό πάθος ικανοποιείται όταν ξεσπά η καταιγίδα και όταν και οι δύο πρωταγωνιστές, που είναι παντρεμένοι, «σαν να λιγοθύμησαν στα πέρατα του μυστηρίου της ζωής». Η εικόνα της μανιασμένης φύσης υποστηρίζει την ένταση της επιθυμίας, φέρνει τα άτομα το ένα κοντά στο άλλο ως να ζούνε σε ακραίες καταστάσεις, ως να είναι το τέλος, εικόνα που διατρέχει τη λογοτεχνία από τον Βιργίλιο, με τη σκηνή  του Αινεία και της Διδώς, στην σπηλιά, τον D. H.  Lawrence, στον Εραστή της λαίδης Τσάτερλι, έως και τις αμερικανίδες συγγραφείς που ασχολούνται με τη μικρή φόρμα και όχι μόνο.

Στα διηγήματά της, αλλά και στο μυθιστόρημά της Η αφύπνιση, χρησιμοποιούνται απλές σκηνές, στιγμιότυπα που παρουσιάζουν τον εσωτερικό κόσμο των ηρωίδων, τις στάσεις, τις επιλογές τους, τις επιθυμίες και τους δισταγμούς τους, ενώ το τέλος είναι τις περισσότερες φορές απρόοπτο και ανατρεπτικό, όπως συμβαίνει στο εξαιρετικό διήγημα Το μωρό της Ντεζιρέ.

Τόσο στα άλλα της έργα όσο και στο  μυθιστόρημά Η αφύπνιση οι ιστορίες, ενώ δεν διαθέτουν ιδιαίτερη δράση, καθώς παρουσιάζουν τον πληκτικό τρόπο ζωής των ηρωίδων και το κενό που αυτές νιώθουν, διατρέχονται από την υποδόρια ένταση με την οποία εκφράζεται ο συναισθηματικός τους κόσμος, όπως και οι αμφιταλαντεύσεις και οι συγκρούσεις των επιθυμιών σε σχέση με τον άλλο αλλά και τον κοινωνικό περίγυρο.

Μια νέα γυναίκα αστικής καταγωγής, παντρεμένη με επιχειρηματία και μητέρα δύο παιδιών, με καλλιτεχνικές φιλοδοξίες και έντονη κοινωνική ζωή, προσπαθεί να καταπνίξει την πλήξη της μέσω του έρωτα, που κάποτε κάποτε φαίνεται ότι είναι ανέφικτος άλλοτε πάλι γίνεται δεδομένος και πολλά υποσχόμενος. Τολμηρή, αψηφά τα σχόλια των γνωστών και των φίλων, και αποφασίζει να ζήσει αντισυμβατικά, καθώς ο εσωτερικός αναβρασμός δεν καταλαγιάζει ούτε με την παρουσία των παιδιών ούτε με την αποδοχή των οικογενειακών υποχρεώσεων. Οι διαθέσεις της αλλάζουν γρήγορα και εύκολα, και φαίνεται ότι μερικές φορές νιώθει ευτυχισμένη, κάτι που εξαρτάται από το πρόσωπο με το οποίο είναι ερωτευμένη, ενώ άλλοτε αισθάνεται δυστυχισμένη χωρίς να γνωρίζει τον λόγο της δυστυχίας της. Κατά τη διάρκεια αυτών των κρίσεων και κρίσιμων στιγμών για τη ψυχοσύνθεσή της, πιστεύει ότι δεν έχει κανένα νόημα να είναι είτε χαρούμενη είτε λυπημένη, ζωντανή ή νεκρή αφού «η ζωή έμοιαζε με γελοίο πανδαιμόνιο και οι άνθρωποι σαν σκουλήκια που παλεύουν στα τυφλά, βαδίζοντας προς την αναπόφευκτη εκμηδένισή τους…» (σ. 96).

Πολλές περιγραφές, όπως η παραπάνω, απηχούν τα συμπτώματα ενός καταθλιπτικού ατόμου, κάτι που επιβεβαιώνεται και με την κατάληξη της ηρωίδας.  Εξάλλου, η ίδια η Κέιτ Σοπέν υπέφερε από αυτήν την ασθένεια, και γι’ αυτό, άλλωστε, σε πολλά σημεία του μυθιστορήματος αποτυπώνεται με ακρίβεια και λεπτομερώς η ψυχική περιπέτεια της ηρωίδας της.

Αραγε η αφύπνιση του τίτλου εκφράζει την πραγματική αφύπνιση της πρωταγωνίστριας ή  η κατάσταση που υπονοείται δεν είναι παρά η ανεξέλεγκτη και καταστροφική συναισθηματική περιπλάνησή της, αφού άγεται και φέρεται από τους δαίμονές της και τα πιο σκοτεινά της ένστικτα;

Η άλλη γυναικεία μορφή, μια οικογενειακή φίλη, που έχει ενδιαφέρον στην ιστορία, αν και η εμβάθυνση στα χαρακτηριστικά της παρουσιάζεται περιορισμένη, είναι αυτή της ισορροπημένης συζύγου και μητέρας που ξέρει τι θέλει και ζει αρμονικά στο ήρεμο οικογενειακό περιβάλλον. Από τους άντρες ξεχωρίζει ο σύζυγος, ο οποίος, μολονότι αντιλαμβάνεται ότι η γυναίκα του δεν είναι καλά, δεν κάνει και πολλά για να την πλησιάσει πέρα από το να ζητήσει ιατρική συμβουλή. Οι άλλοι δύο άντρες, τα αντικείμενα του πόθου της ηρωίδας, σκιαγραφούνται με αδρές γραμμές, και γίνεται κατανοητό ότι ο ένας, που είναι ερωτευμένος, θέτει όρια στον εαυτό του και στη σχέση του μαζί της, ενώ ο άλλος εκπροσωπεί τον τύπο του άντρα κυνηγού, δίχως ηθικούς φραγμούς.

Το μυθιστόρημα Η αφύπνιση, μολονότι στο πρώτο μέρος του έχει αργούς αφηγηματικούς ρυθμούς, στο δεύτερο η όποια δράση γίνεται πιο συμπυκνωμένη ώστε να δικαιολογείται το τέλος το οποίο  προδιαγραφόταν αχνά στην αρχή.