«Ραγίσματα {CR}στην ακέραιη εικόνα του ήρωα»

Στην αρβανίτικη διάλεκτο «Γκιακ» σημαίνει αίμα, συγγένεια εξ αίματος, έγκλημα αίματος, αντεκδίκηση, βεντέτα, φυλή. Στη γλώσσα του θεάτρου, ωστόσο, ο συγκεκριμένος όρος γίνεται συνώνυμος της αδυσώπητης ειλικρίνειας που αγγίζει τις πιο σκοτεινές πλευρές της ανθρώπινης ψυχής. Ο Κωνσταντίνος Ντέλλας μεταφέρει στη σκηνή του θεάτρου Σταθμός τα διηγήματα του Δημοσθένη Παπαμάρκου, με πρωταγωνιστές τους Δημοσθένη Ξυλαρδιστό, Γιώργο Σύρμα, Ευθύμη Χαλκίδη και Αντώνη Χρήστου. Ο ταλαντούχος σκηνοθέτης βουτά στα βάθη της ιστορίας και του ψυχισμού βετεράνων της Μικρασιατικής Εκστρατείας, αναζητώντας τρόπους να ζωντανέψει έναν κόσμο γεμάτο βία, μυστικά και συναισθηματικές πληγές.

«Ο Παπαμάρκος πιάνει μια ομάδα ανδρών από τη Μαλεσίνα, που είναι και η καταγωγή του, οι οποίοι πολέμησαν και για τις ανάγκες του έθνους βγήκαν στην επιφάνεια ως ήρωες, γιατί αυτό χρειαζόταν να γίνει. Μετά ξαναγύρισαν στην κλειστή τους κοινωνία και χάθηκαν γιατί δεν βόλευε το ότι ήταν Αρβανίτες. Αυτοί οι άνθρωποι γύρισαν από έναν πόλεμο και δεν τέθηκε καν το θέμα αν υπάρχει τραύμα. Ο Παπαμάρκος βγάζει αυτές τις ρωγμές, δεν τις ονομάζει τραύμα ή μετατραυματικό στρες, αλλά καταλαβαίνεις μέσα από τις γκρίζες ζώνες των αφηγήσεών του το τι διακυβεύεται εκεί σε σχέση με τον ανδρισμό, την τιμή, το αρσενικό και το θηλυκό, την εξουσία. Η δική μου ανάγνωση πάνω σ’ αυτό που με ενδιέφερε να γίνει είναι για το στοιχείο του αρσενικού και του τραύματος που έρχεται μέσα από αυτή την εμπειρία του 1922 ως μια ιστορική στιγμή, από τη μια. Από την άλλη, για να έρθει και σε μια σημερινή ανάγνωση, μιλάμε για το τι φοριέται ως καθήκον κοινωνικά πάνω στο αρσενικό, πώς εκείνο μεγαλώνει και τι καλείται να υπερασπιστεί και αντίστοιχα πόσο αδύναμο δείχνει το θηλυκό μπροστά του», αναφέρει ο Κωνσταντίνος Ντέλλας μιλώντας στο «Νσυν».

Οι χαρακτήρες της παράστασης συνυπάρχουν σκηνικά άλλοτε ως φιγούρες παλιότερων εποχών, άλλοτε ως σημερινές, ρημαγμένες από το βάρος της κανονιστικής εικόνας της αρρενωπότητας που διατρέχει τις γενιές ως τις μέρες μας. Η ζωή τους άλλωστε ορίστηκε από τη βία. «Η βία είναι αρσενικό στοιχείο. Στο συλλογικό, όπως έχει δομηθεί κοινωνικά το αφήγημα του αρσενικού και του θηλυκού, είναι ότι το αρσενικό είναι ο κυνηγός και το θηλυκό είναι αυτό που τρέφει. Οπότε, όποτε χρειάστηκε να υπάρξει κίνηση κι επικοινωνία, τοποθετούνται πάνω στο αρσενικό, ακόμα και αν η κίνηση είναι επιθετική, είναι επεκτατική ή αμυντική. Κι αυτό δεν έχει να κάνει με το βιολογικό φύλο απαραίτητα. Ακόμα και οι όροι οι πολεμικοί που χρησιμοποιούνται μεταφορικά για την πορεία της ζωής και την κατάκτηση πραγμάτων ευρύτερα, θεωρούνται αρσενικοί ή αποδίδονται στα αρσενικά. Τα άτομα δηλαδή αρσενικοποιούνται. Λέμε για παράδειγμα ότι κάποιος είναι παλικάρι», επισημαίνει ο σκηνοθέτης.

Ο ίδιος χρησιμοποιεί το σώμα, τη φωνή και το βλέμμα ως εργαλεία για να αποκαλύψει τις αθέατες πλευρές του τραύματος, προσφέροντας στους ηθοποιούς την ελευθερία να βιώσουν και να εκφράσουν τις εσωτερικές πληγές των ρόλων τους. «Σκηνικά προσπαθώ να αγγίξω με κάποιους τρόπους ανοικτούς, δηλαδή να δημιουργήσω έναν διάλογο με διάφορα στοιχεία. Δεν με ενδιαφέρει ούτε κάποιο αποτέλεσμα να βγει, ούτε να κουνήσω το δάχτυλο και να πω τι κακό που είναι εκείνο, τι καλό που είναι το άλλο. Οπότε, ό,τι στοιχείο χρησιμοποιώ είναι στοιχείο που μου δημιούργησε έναν δίαυλο και έναν συνειρμό. Η διασκευή που έγινε πάνω στα κείμενα και στις ιστορίες που επιλέχθηκαν, έχει έναν ρόλο μορφολογικό. Απλά μπήκε ένα πρόσθετο στοιχείο μιας σπασμωδικής επανάληψης του λόγου. Υπάρχουν πάρα πολλές επαναλήψεις, πολλά πισωγυρίσματα κι έχει επιδιωχθεί όλο αυτό να ειπωθεί με έναν τρόπο σχεδόν ασθματικό. Ισως μέσα από αυτά τα στοιχεία και τη σωματικότητα που προκαλείται και μέσα από τον συγκεκριμένο λόγο, να έχουμε προσπαθήσει να προσεγγίσουμε σκηνικά το τραύμα», αποκαλύπτει ο Κωνσταντίνος Ντέλλας.

Μια θηλυκή παρουσία

«Ενα βασικό στοιχείο αλλαγής σε αυτό τον σχεδιασμό είναι ότι υπάρχει ένας βουβός ρόλος. Υπάρχει μια θηλυκή παρουσία που δρα στη σιωπή σ’ όλη την παράσταση, φέροντας έτσι την ιδέα της πατρίδας η οποία τρέφει αυτά τα αρσενικά με παράσημα και χρησιμοποιεί μια ραπτομηχανή, γαζώνει καινούργιες κορδέλες για καινούργια παράσημα δηλαδή, στήνοντας μια βιομηχανία παρασήμων. Ο ήχος της ραπτομηχανής παραπέμπει σ’ ένα πολυβόλο, όπως και η λέξη γαζώνω που από μόνη της έχει μια δική της δύναμη. Σε αυτό το σχεδίασμα υπάρχει ένας διάλογος μεταξύ της μητέρας και της πατρίδας, αλλά όχι ωραιοποιημένης όπως παρουσιάζεται συνήθως. Επειδή αυτή η παράσταση λίγο φλερτάρει με την ακτινογραφία των πραγμάτων για να δούμε την ουσία τους, μέσα απ’ αυτό επιλέχθηκε η παρουσία της γυναίκας να είναι στεγνή. Μάλλον υπάρχει εκεί για να τους τροφοδοτεί και αυτοί να τροφοδοτούνται από αυτήν», συνεχίζει ο σκηνοθέτης.

Επιστρατεύοντας τα συγκεκριμένα εργαλεία, σιγά σιγά στη σκηνή η έννοια του ήρωα δεν αποκαλύπτεται απλώς αλλά δημιουργείται σχεδόν ξανά από το μηδέν, βαθιά χαραγμένη από τις συνθήκες της εποχής και της ανθρώπινης ψυχής. «Στη δική μου ανάγνωση προβάλλεται η ατομικότητα. Η προσωπική ιστορία. Αυτό από μόνο του δημιουργεί ραγίσματα στην ακέραιη εικόνα του ήρωα. Οπότε είναι μοιραίο να σπάσει το πολύ ωραίο αφήγημα ενός πολύ ηρωικού θανάτου ή ενός ανθρώπου ο οποίος πολέμησε παλικαρίσια, τραυματίστηκε ή όχι, φανερά ή όχι, και γύρισε πίσω με ένα παράσημο λέγοντας ότι πολέμησε στη Μικρασιατική Εκστρατεία», υπογραμμίζει ο Κωνσταντίνος Ντέλλας και καταλήγει: «Σήμερα, η εικόνα του ήρωα δεν έχει αλλάξει.

Η προβολή του τραύματος πολλές φορές μπαίνει μέσα σε μια εργαλειοποίηση, η οποία καταλήγει να θεωρείται ηρωική».