«Μπορούμε στ’ αλήθεια να εμπιστευτούμε την πραγματικότητα;»

Αν υπάρχει μια σύγχρονη ταινία που καταφέρνει να αποτυπώσει έναν στην κυριολεξία εφιάλτη σε εικόνες, αυτή λέγεται «Η θεωρία του Σύμπαντος», είναι γερμανική και θα αρχίσει να προβάλλεται την τελευταία εβδομάδα της χρονιάς. Δεν είναι καινούργια και δεν είναι η πρώτη φορά που προβάλλεται στη χώρα μας. Παρουσία του σκηνοθέτη της, Τιμ Κρέγκερ, παρουσιάστηκε σε πανελλήνια πρεμιέρα στο φεστιβάλ κινηματογράφου Νύχτες Πρεμιέρας της Αθήνας το 2023, ενώ είχε προηγηθεί η παγκόσμια πρεμιέρα της στο φεστιβάλ κινηματογράφου της Βενετίας, από το οποίο έφυγε χωρίς βραβείο αλλά έχοντας προκαλέσει αρκετές συζητήσεις.

Η «Θεωρία του Σύμπαντος» δεν είναι μια ταινία εύκολη στην παρακολούθησή της, έχει όμως το προσόν να σε παρασύρει στο σύμπαν της έτσι όπως η κινούμενη άμμος μπορεί να σε καταπιεί χωρίς να μπορείς να κάνεις κάτι για να σωθείς. Η ιστορία της λαμβάνει χώρα στις Αλπεις, στις αρχές της δεκαετίας του 1960, με βασικό πρόσωπο έναν νεαρό φοιτητή Φυσικής ο οποίος συνοδεύει τον μέντορά του σε ένα επιστημονικό συνέδριο Φυσικής προσπαθώντας συγχρόνως να ολοκληρώσει τη διπλωματική του. Χάιλαϊτ του συνεδρίου είναι η παρουσίαση μιας προκλητικής θεωρίας για την ύπαρξη παράλληλων πραγματικοτήτων αλλά σύντομα παράξενα φαινόμενα γύρω του μοιάζουν να την επιβεβαιώνουν: δυσοίωνες φιγούρες, αλλόκοτοι σχηματισμοί νεφών στον ουρανό, ανεξήγητοι θάνατοι και σωσίες, μυστηριώδεις εκπρόσωποι του νόμου και κάποιο παράξενο μυστικό κρυμμένο στο ξενοδοχείο του συνεδρίου. Δεν θα λείψει βεβαίως και η γυναίκα, μια μυστηριώδης πιανίστρια την οποία ο φοιτητής ερωτεύεται.

«Θα έλεγα ότι είναι προτιμότερο ο κόσμος που θα δει την ταινία να μη δώσει και τόση σημασία στην ίδια την πλοκή» είπε ο Τιμ Κρέγκερ στα «ΝΕΑ» στη Βενετία. «Για μένα, η πλοκή λειτουργεί περισσότερο ως teaser για μια ταινία που σε μεταφέρει σε απρόβλεπτα μέρη του μυαλού. Ωστόσο μπορεί να είναι σκοτεινή μα και ψυχαγωγική, τουλάχιστον στην επιφάνεια. Για μένα είναι μια τραγωδία που δεν παίρνει ποτέ τον εαυτό της και τόσο στα σοβαρά. Πιστεύω ότι γενικότερα οι ταινίες μπορούν να κάνουν και τα δύο. Ορισμένες φορές βέβαια πρέπει να επιλέξεις εκείνο ή το άλλο και να ακολουθήσεις έναν δρόμο».

Ταινίες για φαντάσματα

Μαζί με τη σύντροφό του, γερμανίδα σκηνοθέτρια Σάντρα Βόρνερ, ανήκουν σε μια «άτυπη ομάδα» κινηματογραφιστών οι οποίοι έχουν πάνω-κάτω τους ίδιους προβληματισμούς, τις ίδιες ανησυχίες. Ο Κρέγκερ έχει σκηνοθετήσει δύο ακόμα ταινίες, τις «Das leicht beunruhigende Schaukeln bei der Fahrt ins Tal» (Το ελαφρώς ανησυχητικό λίκνισμα καθώς οδηγείτε στην κοιλάδα, 2012) και «Zerrumpelt Herz» (Καρδιά θρύψαλα, 2014). «Αστειευόμαστε λέγοντας ότι κάνουμε ταινίες για φαντάσματα» είπε. «Η αιώνια ερώτηση “τι έρχεται μετά τον θάνατο” φαίνεται ότι μας απασχολεί αρκετά. Τι είναι η ζωή; Ολα αυτά. Θεωρώ ότι οι ταινίες γεννήθηκαν όχι για να απαντήσουν σε αυτά τα ερωτήματα αλλά για να ασχοληθούν μαζί τους γιατί… Ναι, αυτή είναι η ζωή, αλλά μπορούμε στ’ αλήθεια να εμπιστευτούμε την πραγματικότητα; Και τι σημαίνει πραγματικότητα;». Ο Κρέγκερ κομπιάζει. «Αυτό είναι που ανέκαθεν με έλυσε στον κινηματογράφο. Το στοιχείο του ανεξήγητου και του μεταφυσικού. Ισως τα φαντάσματα να έχουν την απάντηση για τη ζωή μας».

Ο Τιμ Κρέγκερ θεωρεί ότι «το μυαλό μας λειτουργεί πια όπως το AI (Τεχνητή Νοημοσύνη). Βλέπει τα πάντα και δημιουργεί κάτι σαν παζλ για να τα βάλει όλα μαζί κάπου αλλού. Νομίζω ότι πλέον ο εγκέφαλος βρίσκεται άθελά του σε μια συναισθηματική επαφή με διαφορά πράγματα, είτε αυτά είναι αισθητική, είτε πλοκή, είτε χαρακτήρες και ατμόσφαιρα, είτε μουσική. Και όλα αυτά συνδέονται κάπως μεταξύ τους για τη δημιουργία ενός πράγματος που θα οδηγήσει το κοινό σε έναν άλλο κόσμο».

Ο Κρέγκερ ανέπτυξε αυτή τη… θεωρία όταν του ανέφερα ότι η όλη ατμόσφαιρα της ταινίας «Η θεωρία του Σύμπαντος» φέρνει στο μυαλό Φραντς Κάφκα. Του επισήμανα επίσης ότι η ιστορία της δικής του ταινίας λαμβάνει χώρα το 1962, που ήταν η χρονιά που βγήκε στις αίθουσες η «Δίκη» του Ορσον Γουέλς, που βασίζεται στο αριστούργημα του τσέχου συγγραφέα. «Είναι ψυχαγωγικό να κάνεις homage κάπου και ο κόσμος να διακρίνει τις αναφορές σου, όμως θα είμαι πολύ ειλικρινής απέναντί σας. Τις περισσότερες ταινίες που ο κόσμος βλέπει σε αυτή την ταινία μου, εγώ δεν τις έχω καν ακούσει!».

Η σημασία της μουσικής

Ενα από τα πολύ ενδιαφέροντα στοιχεία της «Θεωρίας του Σύμπαντος» είναι η (σχεδόν καταπιεστική) μουσική της, δημιουργία του Ντιέγκο Ράμος Ραμίρεζ σε συνεργασία με τον Ντέιβιντ Σουάιγκερτ. Ακόμα και όταν ήταν παιδί, ο Κρέγκερ επηρεαζόταν πολύ από τη μουσική των ταινιών. «Αναφέρομαι ακόμα και στις ταινίες του Στίβεν Σπίλμπεργκ. Αργότερα αντιλήφθηκα ότι ένας από τους λόγους που θέλησα να γίνω κινηματογραφιστής είναι για να μπορώ να βάζω τη μουσική που θέλω στις εικόνες». Στόχος του σκηνοθέτη ήταν μια μουσική ταινίας που να μην έχει καμία σχέση με τις μουσικές που γράφονται για τις ταινίες. «Νομίζω ότι από εκεί βγαίνει ένα πολύ παράξενο συναίσθημα γιατί το φιλμ δείχνει ότι προέρχεται από μια παλαιότερη εποχή, ενώ όλοι ξέρουμε ότι είναι σύγχρονο».