Περιήγηση στο σπίτι ενός βικτωριανού σταρ

Είναι το δημοφιλέστερο χριστουγεννιάτικο παραμύθι στον κόσμο. Η «Χριστουγεννιάτικη ιστορία» («A Christmas Carol») έγινε κλασική από την πρώτη κιόλας έκδοσή της, το 1843. Στα χρόνια που ακολούθησαν, μεταφράστηκε σε περίπου 40 γλώσσες, έγινε κόμικ και όπερα και μεταφέρθηκε αμέτρητες φορές στο θέατρο, τον κινηματογράφο και την τηλεόραση. Κι όμως, λίγοι γνωρίζουν ότι αυτή η γιορτινή ιστορία που αγαπήθηκε από εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπους ξεκίνησε ως μία… οργισμένη επιστολή διαμαρτυρίας προς τη βρετανική κυβέρνηση. Ή ότι ο δημιουργός της ήταν δεινός πότης – κάποιες φορές γυρνούσε στο σπίτι του τύφλα στο μεθύσι – και είχε, μάλιστα, επινοήσει το δικό του κοκτέιλ.

Σπάνια τεκμήρια που αποτελούν αψευδείς μάρτυρες των παραπάνω – και πολλών ακόμη – ιστοριών για τον Τσαρλς Ντίκενς εκτίθενται φέτος, ορισμένα για πρώτη φορά, στο σπίτι όπου έζησε και δημιούργησε. «ΤΑ ΝΕΑ» περιηγήθηκαν την αλλοτινή κατοικία του κορυφαίου μυθιστοριογράφου της βικτωριανής εποχής, στην οδό Ντάουτι Στριτ 48, στο Κινγκς Κρος του Βόρειου Λονδίνου, και παρουσιάζουν αυθεντικά χειρόγραφα και επιστολές, προσωπικά αντικείμενα και οικιακά σκεύη που χρησιμοποιούσε, τα οποία αποκαλύπτουν άγνωστες ή λιγότερο φωτισμένες πτυχές του χαρακτήρα και του βίου του.

Στα τέλη της δεκαετίας του 1980, η «Ντέιλι Τέλεγκραφ» απεφάνθη ότι ο Ντίκενς είναι «ο άνθρωπος που εφηύρε τα Χριστούγεννα». Παρά τη – σχεδόν ασεβή – υπερβολή του, ο εν λόγω αφορισμός έχει μια γερή δόση αλήθειας: ο Ντίκενς είναι άρρηκτα συνδεδεμένος με τον τρόπο που γιορτάζουμε σήμερα τη γέννηση του Ιησού. «Το όνομά του ήταν και παραμένει συνώνυμο των Χριστουγέννων. Οταν πέθανε, ήταν ήδη ο πιο διάσημος άνθρωπος στον πλανήτη. Το σοκ ήταν τεράστιο», λέει στα «ΝΕΑ» ο Τζόρνταν Εβανς – Χιλ, ιστορικός και εκπρόσωπος του Μουσείου Τσαρλς Ντίκενς, το οποίο στεγάζεται στο σπίτι όπου έζησε ο σπουδαίος συγγραφέας με την οικογένειά του λίγο πριν από τα μέσα του 19ου αιώνα. Πράγματι: το 1870, όταν έγινε γνωστός ο θάνατός του, ένα κοριτσάκι, κάπου στο Κόβεντ Γκάρντεν, γύρισε συγκλονισμένο προς τη μητέρα του. «Πέθανε ο Ντίκενς;», τη ρώτησε, συμπληρώνοντας με σπαραξικάρδιο ύφος: «Τώρα θα πεθάνει και ο Αγιος Βασίλης;». Το μουσείο – μια γεωργιανής αρχιτεκτονικής μεσοαστική κατοικία που είναι ενωμένη με μεσοτοιχίες με σειρά άλλων σπιτιών (terraced house) – αποτελεί τη μεγαλύτερη παγκόσμια «κιβωτό» υλικού που σχετίζεται με τον δημιουργό του «Ντέιβιντ Κόπερφιλντ» και των «Μεγάλων προσδοκιών». Μια συλλογή άνω των 100.000 αντικειμένων μυεί τους επισκέπτες στο ντικενσιανό σύμπαν, προσφέροντας παράλληλα ένα απολαυστικό ταξίδι στο Λονδίνο της βικτωριανής εποχής.

«Προστάτης» των αδικημένων και αναξιοπαθούντων, ο άγγλος λογοτέχνης είχε αισθανθεί την ανέχεια πρώτα στο δικό του πετσί: σε ηλικία 12 ετών παράτησε το σχολείο και έπιασε δουλειά σε ένα εργοστάσιο που παρήγε βερνίκια παπουτσιών, όταν ο πατέρας του μπήκε στη φυλακή για χρέη. Τα παιδικά του βιώματα τον στιγμάτισαν για πάντα. Η οργή του για την κοινωνική αδικία και τις ανισότητες και η ευαισθησία του για τα παιδιά που πέφτουν θύματα εργασιακής εκμετάλλευσης αποτυπώνονται ανάγλυφα σε πολλά από τα διηγήματά του. «Το 1824, όταν ο πατέρας του, Τζον, φυλακίστηκε, τα περισσότερα μέλη της οικογένειας τον ακολούθησαν πίσω από τα σίδερα. Εκείνη την εποχή επικρατούσε η παράξενη αντίληψη ότι είναι ευσπλαχνική πράξη το να επιτραπεί στην οικογένεια ενός κρατουμένου να “μετακομίσει” μαζί του στη φυλακή. Κι αυτό, διότι η σύζυγος και τα παιδιά του δεν θα μπορούσαν να βγάλουν μόνοι τους τα προς το ζην», εξηγεί ο Εβανς – Χιλ. Τα μόνα από τα παιδιά του που δεν τον ακολούθησαν στη φυλακή ήταν η μεγαλύτερη κόρη του, Φράνσις, που φοιτούσε στη Βασιλική Ακαδημία Μουσικής, και ο 12χρονος Τσαρλς, ο οποίος πήγε να δουλέψει στο εργοστάσιο.

ΤΟ ΣΠΙΤΙ ΤΩΝ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΩΝ. Δεκατρία χρόνια αργότερα, ο 25χρονος πλέον Ντίκενς μετακομίζει μαζί με τη σύζυγό του, Κάθριν, και τον πρωτότοκο γιο τους στην Ντάουτι Στριτ – αργότερα γεννήθηκαν εκεί δύο ακόμη από τα δέκα παιδιά του. Σε αυτή την κατοικία θα εμπνευστεί μερικά από τα – συνολικά 15 – μυθιστορήματα που τον καθιέρωσαν ως σουπερστάρ της παγκόσμιας λογοτεχνίας: «Εγγραφα Πίκγουικ», «Ολιβερ Τουίστ», «Νίκολας Νίκλεμπι» και «Μπάρναμπι Ρατζ». Οταν ο Ντίκενς μπήκε στο σπίτι, τον Μάρτιο του 1837, ήταν ένας σχετικά άγνωστος συγγραφέας. Οταν έφυγε, τον Δεκέμβριο του 1839, είχε πλέον γίνει διάσημος – ακόμη και η βασίλισσα Βικτωρία δήλωνε θαυμάστριά του!

Τέσσερα χρόνια μετά, εκδόθηκε το απόλυτο αριστούργημά του: η «Χριστουγεννιάτικη ιστορία», η οποία κάθε χρόνο, εδώ και σχεδόν δύο αιώνες, εισάγει στο «πνεύμα των Χριστουγέννων» εκατομμύρια ανθρώπους. «Ο Ντίκενς λάτρευε τα Χριστούγεννα. Γράφει γι’ αυτά σε όλες σχεδόν τις ιστορίες του», σημειώνει ο Εβανς – Χιλ. Η πιο διάσημη από αυτές, όμως, γεννήθηκε με μια απροσδόκητη αφορμή. «Αρχικά, σκόπευε να στείλει μια επιστολή διαμαρτυρίας στην κυβέρνηση. Είχε μόλις διαβάσει μια έκθεση της Βουλής αναφορικά με τις άθλιες συνθήκες εργασίας και την κακοποίηση που υφίσταντο παιδιά – ακόμη και πεντάχρονα – που δούλευαν στα ορυχεία. Ηταν εξοργισμένος», συνεχίζει ο εκπρόσωπος του μουσείου. «Συνέταξε, λοιπόν, ένα γράμμα στο οποίο καταδίκαζε την πρακτική της παιδικής εργασίας. Αλλά, λίγο πριν το στείλει, το ξανασκέφτηκε. Ποιος θα διάβαζε μια οργίλη επιστολή προς την κυβέρνηση; Είχε γράψει πολλές τέτοιες στο παρελθόν. Θα λάμβανε μια εύσχημη απάντηση, αλλά στην πραγματικότητα δεν θα άλλαζε τίποτε. Συνειδητοποίησε επίσης ότι το πρόβλημα δεν ήταν μόνο ότι ο νόμος επέτρεπε την παιδική εργασία υπό αυτές τις συνθήκες. Το πρόβλημα ήταν ότι όλοι το γνώριζαν, αλλά κανείς δεν νοιαζόταν». Τότε του ήρθε μια ιδέα: να γράψει ένα βιβλίο. Η νουβέλα αυτή, με πρωταγωνιστή τον Εμπενίζερ Σκρουτζ, εξελίχθηκε στην πιο αγαπημένη χριστουγεννιάτικη ιστορία όλων των εποχών. Στην πραγματικότητα, όμως, επρόκειτο για μια άσκηση… πολιτικού ακτιβισμού. «Αποφάσισε να εκδώσει ένα βιβλίο στο οποίο θα καλούσε τους ανθρώπους να αλλάξουν στάση. Αυτό είναι το νόημα της “Χριστουγεννιάτικης ιστορίας”. Πολλοί το θεωρούν ένα ζαχαρωμένο, τρυφερό και γλυκό βιβλίο. Ωστόσο, ισοδυναμεί με μια ισχυρή πολιτική γροθιά. Το μήνυμα που στέλνει ο Ντίκενς είναι ότι αν επιτρέψουμε την αδιαφορία και τη δυστυχία στην κοινωνία, ο πολιτισμός μας είναι καταδικασμένος. Πρέπει να βοηθήσουμε όσους έχουν ανάγκη. Και πρέπει να το κάνουμε τώρα». Το βιβλίο κυκλοφόρησε στις 19 Δεκεμβρίου 1843 και έγινε αμέσως μπεστ σέλερ: μέσα σε έξι ημέρες πούλησε 6.000 αντίτυπα και εξαντλήθηκε. Στη νουβέλα αυτή πιστώνεται η διάδοση χριστουγεννιάτικων εθίμων που εξακολουθούμε να τηρούμε σήμερα, όπως το δείπνο με γαλοπούλα και η προσφορά δώρων. «Αλλαξε τα πάντα. Εφερε πραγματική επανάσταση στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι σκέφτονταν και γιόρταζαν τα Χριστούγεννα. Κι αυτό ήταν κάτι που ενθουσίαζε τον Ντίκενς. Ωστόσο, οι περισσότεροι δεν κατανόησαν το πολιτικό μήνυμα που προσπαθούσε να περάσει», επισημαίνει ο Εβανς – Χιλ.

Ντικενσιανό κοκτέιλ. Το αλκοόλ ήταν μία από τις αδυναμίες του Τσαρλς Τζον Χάφαμ Ντίκενς, όπως ήταν το πλήρες όνομά του. Μάλιστα, είχε εφεύρει το δικό του κοκτέιλ. «Του άρεσε να πίνει και είχε ιδιαίτερη αδυναμία στο παντς, το οποίο συναντάμε σε όλες τις ιστορίες του. Το αγαπημένο του ήταν το παντς με ρούμι», λέει ο Εβανς – Χιλ, ο οποίος προθυμοποιείται να μας δώσει και τη… συνταγή: «Παίρνετε μισό λίτρο ρούμι και μισό λίτρο κονιάκ, τα ανακατεύετε, στύβετε μέσα μερικά λεμόνια, προσθέτετε ζάχαρη και ζεσταίνετε το μείγμα. Του άρεσε τόσο πολύ, ώστε όταν επρόκειτο να επισκεφθεί φίλους του, τους έστελνε από πριν τη συνταγή για να βεβαιωθεί ότι θα προμηθεύονταν τα υλικά!». Οταν δεν μπορούσε να βρει ρούμι, κατέφευγε στο τζιν. «Το παντς με τζιν ήταν κι αυτό από τα αγαπημένα του, σε τέτοιο βαθμό που δεν ήθελε να το μοιράζεται με άλλους. Τη δεκαετία του 1840, ενόψει μιας συνεστίασης που διοργάνωνε, άφησε γραπτές οδηγίες στον μπάτλερ του να σερβίρει κρασί σε όλους τους καλεσμένους. Του ζήτησε, όμως, να τοποθετήσει ένα μπουκάλι παντς με ρούμι κάτω από το τραπέζι μόνο για εκείνον».

Κατά τον δισέγγονό του, Σέντρικ Ντίκενς, «ο Τσαρλς λάτρευε το τελετουργικό της παρασκευής του κοκτέιλ». Στο μουσείο εκτίθεται η κανάτα από πιούτερ (ένα κράμα κασσίτερου και μολύβδου) που χρησιμοποιούσε ο συγγραφέας για να φτιάχνει τα αγαπημένα του παντς. Παρουσιάζεται, ακόμη, μια επιστολή που έστειλε τον Δεκέμβριο του 1836 στον Τόμας Μπίαρντ, έναν από τους στενότερους φίλους του, στην οποία «ομολογεί» ότι μια μέρα γύρισε μεθυσμένος στο σπίτι: «Ηρθα στο σπίτι στη μία το πρωί, τύφλα στο μεθύσι, και με έβαλε στο κρεβάτι η αγαπημένη μου κυρά (σ.σ.: η σύζυγός του)».

Πλήθος επιφανών Βρετανών επισκέπτονταν για πολλά χρόνια την κατοικία του λογοτέχνη ως προσκεκλημένοι στις συνεστιάσεις του. Το 1838, η οικογένεια Ντίκενς εγκαινίασε μια ετήσια παράδοση: το πάρτι της Δωδεκάτης Νύχτας (δηλαδή της παραμονής των Θεοφανίων). Η βραδιά περιελάμβανε προβολές με μαγικό φανό, ταχυδακτυλουργικά κόλπα, χορό και θεατρικές παραστάσεις γραμμένες από τον συγγραφέα, με τον ίδιο και μέλη της οικογένειάς του ή φίλους σε ρόλο ηθοποιών. «Ο κόσμος λάτρευε να πηγαίνει στο σπίτι του Ντίκενς και να παρακολουθεί τις αναγνώσεις έργων του. Πολύ συχνά, οι ιστορίες που διάβαζε είχαν μόλις γραφτεί, ακόμη και την ίδια μέρα. Ετσι, οι καλεσμένοι είχαν το προνόμιο να πάρουν μια αποκλειστική γεύση της δουλειάς του», τονίζει ο Εβανς – Χιλ.