Χριστούγεννα στο Επταπύργιο

Λίγο πριν μεταφερθούν το 1989 στα Διαβατά οι φυλακές από το Γεντί Κουλέ (παρέμειναν εκεί για εκατό χρόνια), είχαν ανεβεί με τη θεία του, την Πιπίνα (Δέσποινα) στο Επταπύργιο, για να δουν τον καταδικασμένο του εξάδελφο.

«Ελα μαζί μου», του ‘πε η θεία του, «να ‘σαι εσύ το μπαστουνάκι μου, γιατί έχει απότομες ανηφοριές από τις Ανάργυροι ίσαμε κει πάνω, να διούμε τον προκομμένο μου τον γιο, το απολωλός πρόβατο, που έχετε και το ίδιο όνομα, Πολύβιος, όνομα χρυσό – του παππού σας το πουκαμισάδικο στο Πέρα ξακουστό ήτανε, κι ας το ρήμαξαν το ’55 οι λεγάμενοι με τις συμμορίες, άμα μας έπιασε το γινάτι και σιάξαμε τα σπασμένα… Ετότες δεν φύγαμε, όχι για, δεν τους κάναμε τη χάρη, άμα το τέλος μας ήρθε με τις απελάσεις το ’64, ν’ αφήνεις όλο σου το βιος, παίρνοντας μονάχα 20 δολάρια και 20 κιλά στις βαλίτσες, κι όταν φτάσαμε από τα Ταταύλα στη Σαλονίκη – στην ηλικία σου θα ‘τανε ο Βούλης μου, δευτέρα τάξη – , τον έπιαναν φοβίες, μούσκευε τα βράδια το στρώμα του, άρχεψε να τραυλίζει, με το ζόρι να τελειώσει το δημοτικό, κι ο θείος σου τον έβαλε τσιράκι σε συνεργείο στη Ραμόνα…».

Αυτά έλεγε η θεία, καθώς ανηφόριζαν προς τα κάστρα με τους βυζαντινούς τους πύργους «το λένε κι αυτό γεντί, που θα πει εφτά, άμα δέκα είναι οι πύργοι εδώ. Ενα είναι το Γεντί Κουλέ, κι αυτό είναι στην Μπόλη μας και τέτοια άλλη πόλη δεν έχει στον ντουνιά», συνέχιζε, και δικαιολογούσε τον φυλακισμένο της γιο που τον μπερδέψανε τον μπουνταλά με τα λαθραία ανταλλακτικά (τον κάνανε τσακωτό στα σύνορα της Βουλγαρίας), άμα αυτός ο ζάβαλλης δρομολόγια έκανε, εντολές έπαιρνε, άλλα ήτανε τα κρυφά τα αφεντικά, εκείνα όμως βρήκαν και ταΐσανε δικηγόρους κι ο δικός μας βρέθηκε ο μόνος φταίχτης – ο φουκαράς στο καρακόλι, οι μπέηδες με παρασόλι – κι απόσωνε όπως το ‘χε συνήθεια τις κουβέντες της με παροιμίες.

Μ’ αυτά κι άλλα «μασάλια», που ταίριαζε η θεία του, παράξενα κι αστεία, που όμως δεν σε έκαναν να γελάς, φτάσανε στη μεγάλη σιδερόφρακτη εξώπορτα των φυλακών. Σταματώντας για λίγο στα σκαλοπάτια, «τα παλιά τα μονοπάτια τα ξεχάσαμε, τα καινούργια ακόμα δε τα μάθαμε», είπε βαριανασαίνοντας.

i i i

Ξαναπήγαμε δέκα μέρες πριν απ’ τα Χριστούγεννα, στις 15 Δεκεμβρίου, τότε που γιορτάζει το εκκλησάκι του Αϊ – Λευτέρη. Οταν εμφανίστηκε στον χώρο του επισκεπτηρίου ο ξάδελφός του, μ’ ένα κανελί φαρδύ σακάκι, σέρνοντας το ένα του πόδι, του ‘πε, έτσι που στέκονταν με απορία σαν μαγκωμένος, «βρε τον μπαγάσα, βρε τον συνονόματο, πόσα έτη σε ρίχνω;». «Είκοσι», ψιθύρισε αυτός. «Ντουρ μπε, μη ζαρώνεις σα φλώρος» (ήταν αυτά τα «μόρτικα», που έλεγαν οι δικοί του) κι άρχισε να μιλάει με τη μάνα του λέγοντας φράσεις στα τούρκικα «ταμάμ ολντού, ολούρ – ολούρ», που σήμαιναν «εντάξει έγινε», τα μόνα που λιγάκι καταλάβαινε «άντε, πάλε παράδες γυρεύει» συμπέρανε η θεία, καθώς εκείνος μάκρυνε ανάβοντας φωτιά με το τσακμάκι του, ανοίγοντας με λαχτάρα ένα πακέτο από τα πολλά που του αφήσαμε. «Τονε βλέπεις; Πρώτα πίνει τσιγάρο και μετά να βάλει κάτι στο στόμα του, εϊβάχ! σκελετός απόμεινε», κι έδωσε κρυφά ένα δεματάκι «μπαχτσίσι» στον δεσμοφύλακα.

Το κουδούνι σήμαινε το τέλος της επίσκεψης, ο φυλακισμένος πήρε μια απότομη στροφή και «γιαβάς – γιαβάς στην κατηφόρα γριά μου» της είπε φυσώντας τον καπνό, και χάθηκε από τον χώρο του επισκεπτηρίου, που δεν ήταν πάνω από δέκα τετραγωνικά, με σίτες διπλές συρμάτινες και ατσαλόβεργες στις αντικριστές γωνίες, έτσι που να βλέπονται οι έξω με τους μέσα, όμως να μην αγγίζονται.

i i i

Μετά δέκα μέρες, ανήμερα Χριστουγέννων, ανηφορίσαμε και πάλι στο Γεντί Κουλέ. Τώρα κουβαλούσα μια πιατέλα με μελομακάρονα που η θεία τα έλεγε «φοινίκια και ισλί», και είχαν επάνω τους κάτι σχέδια σαν πεταλούδες. Αυτή τη φορά ο ξάδελφος δεν μου φάνηκε τόσο περίεργος. Ηταν φρεσκοξυρισμένος, το κουρεμένο του κεφάλι το έκρυβε μια τραγιάσκα με κουμπί, είχε ριγμένο στους ώμους του ένα σκούρο πανωφόρι, τη λεπτή του μέση την έσφιγγε μια ζώνη πλεχτή με σχέδια «φτιαγμένη με τα χεράκια του», όπως μου εξήγησε η θεία. Εμοιαζε κάπως με τον Γιάννη Αγιάννη, που διάβασα στους Αθλίους, και που τον κυνηγούσε ακόμα και με την σκιά του ο απαίσιος ο Ιαβέρης.

«Ισως μας δώσουν χάρη την καινούργια χρονιά», πιθανολόγησε σιγανά, κι η θεία αναστέναξε «αμήν γιαβρί μου!» και τον σταύρωσε μέσα από εκείνο το πυκνό σιδερένιο δίχτυ που μας χώριζε, όταν ξαφνικά ακούστηκαν τσιρίδες, μια γυναίκα απέναντι έσπρωχνε τα μούτρα της στο πλέγμα, σα να ‘θελε ν’ ακουμπήσει ένα άντρα απ’ την άλλη μεριά, μα δεν τον έφτανε, και αυτός τότε άρχισε να χτυπάει με μανία το χώρισμα. «Παλιοπεζεβέγκηδες», φώναζε, «σαν ποντικούς μας κλείσατε μέσα σ’ αυτήν τη χαβούζα», μα ευθύς πέσαν επάνω του οι φύλακες, τον τράβηξαν σηκωτό στον βαθύ διάδρομο, τη γυναίκα την πέταξαν με βρισιές έξω, και εμείς με τη θεία τα μαζέψαμε και πήραμε με φόβο την κατηφόρα, σα να ‘μασταν κι εμείς δαρμένοι. «Αχ!» είπε η θεία «πικρά στο λαρύγγι του θα σταθούν τα γλυκά, ο λόγος σωστά το λέει, στου πληγωμένου τον λαιμό και το λοκούμ’ αγκάθια έχει».

i i i

Αρχές νέας χιλιετίας, 20 χρόνια μετά – ο ξάδελφος χαμένος στα  καράβια, η θεία μακαρίτισσα από χρόνια – ανέβηκε στο αδειανό πια Επταπύργιο. Είχε μάθει πως μια μέρα μόνο τον χρόνο, στις 15 Δεκεμβρίου, άνοιγε το εκκλησάκι του Αϊ – Λευτέρη, τη μέρα της γιορτής του. Θα έβλεπε άραγε και μερικές από τις εικόνες, που, όπως παινεύονταν η παιδεμένη μάνα του, τις είχε φτιάξει όσο ήταν φυλακισμένος εκείνος ο ξάδελφος; «Γιατί, μην κοιτάς που παραστράτησε», το παραδέχονταν ακόμα κι οι πολύξεροι από το σόι τους, που είναι συνήθως κι οι πιο σκληροί, «είχε, αυτό να λέγεται, μεγάλο ταλέντο, με μια μονοκοντυλιά έφτιαχνε, τι τοπία, τι προσωπογραφίες, μα εκείνος ο ξεροκέφαλος πήρε των ομματιών του και πήγε ναυτικός και χαραμίστηκε στις θάλασσες».

Προχώρησε κι ανέβηκε από μια σιδερένια σκάλα στο υπερυψωμένο παρατηρητήριο, από όπου είδε μαζεμένα σε μια διπλανή αυλή κολώνες και σκόρπια μάρμαρα. Μέσα στο εκκλησάκι, στο ξύλινο τέμπλο και στους τοίχους, απλές εικόνες, μισοσκόταδο φωτεινό τον τυλίγει, στη νότια πύλη του ιερού αντί να βρίσκεται ο αρχάγγελος Γαβριήλ (στη βόρεια έστεκε με τη ρομφαία του ο «φύλακας Ταξιάρχης Μιχαήλ») ζωγραφισμένος σαν τσομπανάκος ο Ιησούς Χριστός, μ’ ένα αρνάκι στον ώμο του, «ο Ποιμήν ο Καλός» διαβάζει την επιγραφή και, σαν να ακούει τον χαμένο τον ξάδελφο με τη θαρρετή του υπόσχεση «λένε πως θα μας δώσουν το νέο έτος χάρη».

Φεύγοντας, στρίβει δεξιά, όπου ήταν η Απομόνωση: οχτώ κελιά στη σειρά χωρίς παράθυρο, λαγούμια σκέτα, σκαμμένα σε βράχο. Λίγα βήματα αν κάνεις στον μακρόστενο διάδρομο, βλέπεις απέναντι ντουβάρια ψηλά με καγκελόφραχτους φεγγίτες να χωρίζουν τα μπουντρούμια όπου κλεινόντουσαν οι βαρυποινίτες από το πανόραμα της πόλης και από τα μακρινά βουνά της Πιερίας.

Προτού να περάσει από την πόρτα εξόδου, διαβάζει σαν αποχαιρετισμό, το γράμμα ενός παλιού κρατουμένου: «… Μας έχουν σε τρεις θαλάμους διώροφους, βγαίνουμε σε τρεις αυλές με σκοπιές σε κάθε χώρο, το μέρος που είμαι είναι ζερβό, ήλιος δεν το χτυπάει. Μας τρώει η υγρασία, μας ξεκουφαίνουν οι κάργες που ορμάνε στα χαλάσματα με τ’ αποφάγια. Ψηλά στον περίδρομο δεν σταματάνε περιπολίες οι σκοποί. Ανάμεσά τους βρίσκονται και καλοί, μα είναι σκόρπιοι. Οι γυναικείες φυλακές, των ανηλίκων και οι στρατιωτικές έχουν τουλάχιστο θέα προς τη θάλασσα. Κάποιους τους βάζουν να δουλεύουν στους λαχανόκηπους έξω από την πύλη, άλλους να κόβουν ξύλα για τις σόμπες. Κάποτε, τα χαράματα, γίνονται έξω από τα τείχη προς τη βόρεια πλευρά, οι εκτελέσεις. Αν έρθεις, πέρνα από το γωνιακό μαγαζάκι να νοικιάσεις καπέλο. Είναι καθώς λεν οι φρουροί υποχρεωτικό, για να γνωρίζονται επισκέπτες από φύλακες. Μην ανοίγεις κουβέντες, παντού στήνουν αφτί οι (λέξη σβησμένη)… Φίλα όσους μας αγαπούν, και συχώρα τους όλους».

Ο Γιάννης Πατσώνης είναι πεζογράφος