Η ζωή ενός βαλκάνιου πρωταγωνιστή του 1821

«Συνιστούσε τυπική περίπτωση βαλκάνιου άτακτου πολεμιστή. Δεν είχε, βέβαια, γνώσεις µοντέρνας στρατιωτικής τέχνης αλλά διέθετε µεγάλη εμπειρία στις συγκρούσεις της επαναστατικής περιόδου […]· περαιτέρω συγκέντρωνε στο πρόσωπό του όλες εκείνες τις απαραίτητες δεξιότητες που τον ανέδειξαν ως ηγέτη ατάκτων πολεµιστών: ισχυρή προσωπικότητα, δυνατότητα επιβολής στους καθ’ έξιν απείθαρχους άνδρες του, θάρρος αλλά και σύνεση». Ο Στέφανος Π. Παπαγεωργίου ανασυνθέτει τη ζωή και τη δράση ενός ήρωα της Ελληνικής Επανάστασης του 1821, από το Μαυροβούνιο, του Βάσου Μπράγιοβιτς-Μαυροβουνιώτη.

Εχουμε κατά καιρούς αναφερθεί στην έλλειψη ενός βιογραφικού λεξικού της Επανάστασης που θα περιελάβανε μείζονες και ελάσσονες προσωπικότητες της προεπαναστατικής αλλά και της επαναστατικής περιόδου. Η βιογράφηση παραμένει μια δύσκολη και ευαίσθητη γραφή κυρίως γιατί στην Ελλάδα δημιουργεί συνήθως ταυτίσεις ή προσπάθειες δικαίωσης. Η πρόσφατη ενδιαφέρουσα βιβλιογραφική παραγωγή για το 1821 είναι αλήθεια ότι δεν διέθετε πολλές. Εκείνη του Λούκου για τον Καποδίστρια, και του Τζάκη για τον Καραϊσκάκη, εργασίες επαυξημένες και επικαιροποιημένες των οποίων τα βασικά σχεδιάσματα είχαμε συναντήσει σε παλαιότερα βιβλία τους.

Η βιογραφία του ομότιμου καθηγητή Στέφανου Παπαγεωργίου για τον Βάσο Μαυροβουνιώτη δεν αποτελεί απλώς μια ευχάριστη έκπληξη, καθώς και στο παρελθόν μάς έχει παραδώσει σημαντικά έργα, για την περίοδο αλλά για την επιλογή του θέματος. Ο Παπαγεωργίου επιλέγει έναν δύσκολο «ήρωα», έναν βαλκάνιο πρωταγωνιστή του 1821 που εμπλέκεται σε όλες τις φάσεις της Επανάστασης, και τη στρατιωτική και την πολιτική, ενσωματώνεται στο προεπαναστατικό και μετεπαναστατικό γίγνεσθαι και αποτελεί ένα εμβληματικό παράδειγμα της βαλκανικής ζύμωσης που επέφερε η Ελληνική Επανάσταση. Εναν πρωταγωνιστή που εμπλέκεται στη μάχη κατά της Αυτοκρατορίας, στον Εμφύλιο, στον Αντικαποδιστριακό Αγώνα, στη πολιτική διαμάχη. Εναν επαγγελματία πολεμιστή, έναν χαρακτηριστικό επαναστάτη της εποχής του που προσπαθεί να προσαρμοστεί μετά στα δεδομένα που δημιούργησε η Επανάσταση.

Ο Vaso Brajović (Βάσο Μπράγιοβιτς), όπως ήταν το κανονικό του όνομα, γεννήθηκε στο Μαυροβούνιο, πιθανότατα το 1797. Το Μαυροβούνιο (γνωστό στους Ελληνες και με το ιταλικό του όνομα: Μοντενέγκρο) ήταν μια φυλετικά οργανωμένη κοινωνία, όπως και η Βόρεια Αλβανία, στην οποία η βεντέτα, ή η «αιματηρή αντεκδίκηση» όπως αλλιώς λέγεται («Blood Feud»), ήταν ευρύτατα διαδεδομένη και η τέχνη των όπλων περνούσε στα παιδιά κυριολεκτικά μαζί με το γάλα της μητέρας τους: από την ηλικία των 15 ετών περίπου τα αγόρια εντάσσονταν στον κόσμο των ενόπλων ενηλίκων και σε αυτόν της βεντέτας. Σε αντίθεση με τα ανήλικα παιδιά και τις γυναίκες, μπορούσαν πλέον να σκοτώσουν και να σκοτωθούν. Ο Βάσος ανήκε στη φυλή Bjelopavlići, μια από τις ισχυρότερες φυλές των μαυροβουνιακών «υψιπέδων» (Brda), η οποία πιθανόν να ήταν αρχικά αλβανόφωνη και συνεπώς αλβανικής καταγωγής. Επιπλέον, τα υψίπεδα αυτά αποτελούσαν παραδοσιακά έναν τόπο όπου η ληστεία ήταν ενδημική, ενώ οι τοπικές φυλές χαρακτηρίζονταν από μια έντονα πολεμική προδιάθεση, με αποτέλεσμα η οθωμανική εξουσία να μην καταφέρει ποτέ να εδραιωθεί ουσιαστικά.^[4]Η περιοχή ενσωματώθηκε τελικά στο Μαυροβούνιο στα τέλη του 18ου αιώνα.

Ο Παπαγεωργίου δεν επιλέγει μια γραμμική αφήγηση, ούτε «μυθιστορηματική», αλλά μια βιογραφία πηγών, δόμησης και αποδόμησης, όχι του ήρωα αλλά των λεγομένων και των γραπτών γύρω από αυτόν. Δεν αφήνει τίποτα που να μην εξετάσει, στη πραγματικότητα ανασυνθέτει τη ρευστότητα του βαλκανικού σύμπαντος του 19ου αιώνα με μεγάλη ακρίβεια και γλαφυρότητα. Η δουλειά του απαιτεί μεγάλη δεξιότητα και ιστορική ακρίβεια αλλά και γνώση του χωροχρονικού συγκειμένου. Τον τοποθετεί γεωγραφικά, χρονικά, καταγωγικά, εντάσσοντάς τον στο πλαίσιο της εποχής με όρους χωρικούς και οικογενειακούς, εξετάζει τις κινητικότητές του, συγκροτεί όχι το προφίλ του βαλκάνιου εμπόρου που ήταν πιο γνωστό αλλά του βαλκάνιου πολεμιστή. Πέρα από γλώσσες ή εθνικές καταγωγές, σκιαγραφεί την κινητικότητα και την εξέλιξη ενός πολεμιστή μέσα στα Βαλκάνια, μέσα από την Ελληνική Επανάσταση αλλά και τη συγκρότηση κράτους.

Το βιβλίο του Παπαγεωργίου είναι πραγματικά μια όχι ακριβώς βιογραφία, αλλά ένα ταξίδι όχι μόνο στον ιδιωτικό και δημόσιο βίο αλλά στις πολλαπλές ζωές και στην κινητικότητα από τη ρευστότητα στη θέσμιση, από τον ένοπλο στον πολιτικό βίο, στο βαλκανικό ταξίδι της κινητικότητας αλλά και της εγκατάστασης στα νέα δεδομένα που δημιουργούν η Επανάσταση, ο ριζοσπαστισμός και η τοπική ιδιαιτερότητα σε συνδυασμό με τις ξένες επιρροές.