Τα Χριστούγεννα που θα θυμάμαι για πάντα

Ρένη Πιττακή ηθοποιός

Μια κούκλα σε ένα δωμάτιο των Εξαρχείων

Με αφορμή την εξαιρετική και ρηξικέλευθη παράσταση του Μπομπ Ουίλσον πάνω στις «Τρεις ψηλές γυναίκες» του Ε. Αλμπι, με ρώτησαν πολλές φορές ποια περίοδο της ζωής θεωρώ την πιο ευτυχισμένη: τη νεότητα, το ξεκίνημα, την ωριμότητα, ή την τελική φάση; Η απάντησή μου ήταν και είναι μία και μόνη «κατ’ εξακολούθηση…»: το ΤΩΡΑ, αφού από φύση και θέση δεν αναπολώ το  παρελθόν ούτε με απασχολεί το μέλλον.

Ακούγοντας όμως τη λέξη «Χριστούγεννα», μία και μοναδική εικόνα ανοίγεται μπρος μου, που δεν ανήκει στο τώρα. Εικόνα απόλυτης ευτυχίας σαν να μην υπήρξαν άλλες τόσα και τόσα χρόνια.

Χριστούγεννα λοιπόν εκεί γύρω στο 1950, Εξάρχεια, στο σπίτι της μητέρας μου το προικώο, Μεθώνης και Ζωσιμάδων, στο καθημερινό δωμάτιο, το γωνιακό. Οι τρύπες από τα μυδράλλια (σφαίρες) έχουν πια σκεπαστεί στον βορεινό τοίχο, όπως σκεπάστηκαν και οι ζωγραφισμένοι δράκοι με τις ανθισμένες ουρές στο ταβάνι. Τα κεραμίδια κρατάνε ακόμη καθώς και οι βαριές σιδεριές στο μπαλκόνι. Το φως του ήλιου μπαίνει από τα ψηλά παράθυρα, ζεσταίνει το μεγάλο δωμάτιο, φωτίζει το στολισμένο  δέντρο, ψεύτικο μάλλον… Το κοριτσάκι (εγώ) κάθεται κάτω αγουροξυπνημένο, ανοίγει τα δώρα του – ή μήπως ήταν ήδη εκεί βαλμένα χωρίς περιτύλιγμα αφού δεν υπήρχε άλλο παιδί- ανταγωνιστής; Οπότε βλέπει τα δώρα του και τα μάτια ανοίγουνδιάπλατα! Ενα μικρό ξύλινο πιάνο, αλλά άκου, τα πλήκτρα του ηχούσαν στο άγγιγμα. Μια κούκλα – τι όμορφη! – το πρόσωπό της από κόκκαλο, το στόμα της μισάνοιχτο, το σώμα της από πανί. Δεν ξέρω τι απέγινε το πιάνο, όμως η κούκλα με το αδηφάγο μισάνοιχτο στόμα της ήρθε  και φούσκωσε απ’ το πολύ το τάισμα, απ’ την πολλή τη σούπα – καφέ διαλυμένο με νερό –, φούσκωσε και μούλιασε και βάρυνε και διαλύθηκε η καημένη… αλλά πολύ αργότερα από εκείνο το πρωί των Χριστουγέννων που γέμισε χαρά στη μάνα της, και μετά μουσικής.

Θοδωρής Γκόνης σκηνοθέτης

Στο Ναύπλιο του 1972

Εμενε στην οδό Φωτομάρα στον αριθμό 14 αν θυμάμαι καλά, στο δεύτερο πάτωμα – ο δρόμος αυτός έχει πάρει το όνομά του, από τον σουλιώτη φρούραρχο της Ακροναυπλίας Αθανάσιο Φωτομάρα – ξεκινάει από τα σφαγεία της πόλης και σβήνει στη φράγκικη εκκλησία, στα σκαλοπάτια της σχεδόν μπροστά.

Ηταν Αρκάς, Αλωνιστιώτης την καταγωγή, από το Μαίναλο από τους πρώτους – πρώτους δικαιωματικά επήλυδες στο Ναύπλιο, συντηρούσε, κρατούσε ζεστά, βαριά και πλατιά τα δυο τελικά νι στα χείλη του, στην ομιλία του και κάθε Χριστούγεννα ανέβαινε στο Μαίναλο, προς το Τζελάτη συγκεκριμένα, με το πριόνι του, με το μικρό τσεκούρι και έκοβε ένα μεγάλο κλαδί χιονισμένο έλατο και το έφερνε προσεκτικά στο σπίτι του, στο Ναύπλιο. Το έστηνε στο μεγάλο δωμάτιο, δίπλα στο παράθυρο και καθόταν με τις ώρες, ακίνητος στην μπλε βελούδινη πολυθρόνα του, κοιτάζοντας τα αντικρινά βουνά.

Ημουν καλεσμένος του, τη μια και μοναδική φορά, πάνε πάνω από σαράντα χρόνια τώρα – ήταν μακρινός συγγενής και συμμαθητής με τον συγχωρεμένο τον πατέρα μου –παραμονή Χριστουγέννων, απόγευμα προς βραδάκι και τον είχα βρει εκεί καθισμένο, στην πολυθρόνα του.

Το δωμάτιό του έλαμπε μέσα σε ένα ολόλευκο φως, που όσο κι αν έψαχνα δεν έβλεπα από πού ερχόταν αυτό το φως, ποια ήταν η πηγή του, πέρασε αρκετή ώρα και εν τω μεταξύ είχε νυχτώσει για τα καλά, για να αντιληφθώ, να καταλάβω, να δω, ότι ερχόταν από το χιονισμένο έλατο, και όταν ο μακρινός αυτός συγγενής ένιωσε, είδε την έκπληξή μου, μου το επιβεβαίωσε σαν να ήταν το πιο φυσικό πράγμα του κόσμου.

– Μα είναι χιόνι από το Μαίναλο, χιόνι δεκεμβριανό του Πάνα και του Κολοκοτρώνη είπε και ακόμα μου φανέρωσε πως όταν την πρώτη φορά έφερε το χιονισμένο έλατο από το Μαίναλο στο Ναύπλιο και περνούσε από το πάρκο, μπροστά από το άγαλμα του Κολοκοτρώνη, το άλογο του χλιμίντρισε τρεις φορές και χτύπησε με το πόδι του το βάθρο και πετάχτηκαν σπίθες από το πέταλό του και ο Στρατηγός γύρισε και του χαμογέλασε. Και πράγματι έτσι θα έγινε, είμαι σίγουρος, γιατί το ίδιο χαμόγελο είχε κι αυτός στα χείλη του εκείνη τη στιγμή, το ρολόι της πόλης χτύπησε 12 φορές και έξω από το παράθυρό του άρχισε να χιονίζει, άλλα μόνον εκεί, μόνο σε αυτό το σημείο. Ξημέρωναν Χριστούγεννα στο Ναύπλιο το 1972.

Αγγελος Παπαδημητρίου, καλλιτέχνης

Με δύο αποφυλακισμένες και στολισμένο καλοριφέρ

Οσο περνάνε τα χρόνια τόσο συμπυκνώνονται οι χαρές και οι λύπες σε μία και μόνη ανάμνηση, σχεδόν ουδέτερη, που συνεχώς αφυδατώνεται από την πραγματικότητα μέχρι να γίνει μια μορφή χρυσόσκονης πασπαλίζοντας όλο το παρελθόν μας όπως η ζάχαρη άχνη τους χριστουγεννιάτικους κουραμπιέδες.
Δεν χρειάζεται καμιά προσπάθεια από μέρους μας, αυτό γίνεται από μόνο του. Ετσι ξυπνάς ένα πρωί κι έχει «χιονίσει» στο τοπίο της σκέψης μας. Δεν ξεχωρίζεις ούτε τα «πράσινα» ούτε τα «γήινα» ούτε τα «μαύρα» χρώματα… Δεν μιλάω βέβαια για παθολογικές καταστάσεις, εκεί που η μνήμη σε εγκαταλείπει, αλλά για τις πιο συνηθισμένες περιπτώσεις που την εγκαταλείπουμε εμείς αδειάζοντας τις αποθήκες μας (παραδίνοντάς τες στον παλιατζή Χρόνο). Πάρε ό,τι θέλεις παλιατζή και άφησέ μου τη ζωή. Και τις φωτογραφίες τις χάρτινες πάρε!
Θέλω μόνο αυτά που μπορώ να έχω στο μυαλό μου! Χριστούγεννα ας πούμε. Ούτε γαλοπούλες ούτε ψεύτικα δέντρα. Θέλω μόνο την ιστορία αυτή με τη μητέρα μου που μας κάλεσε στο πατρικό σπίτι… «Επιτέλους ας μαζευτούμε όλοι χριστουγεννιάτικα, χρονιάρες μέρες στο σπίτι, που έχουμε να ιδωθούμε τόσο καιρό σαν οικογένεια». Πήγα. Κι ανοίγοντας την πόρτα βλέπω στο σαλόνι να κάθονται δυο «αντιπαθέστατες» ξένες άγνωστες γυναίκες! Μα τι μας τις κουβάλησες εδώ, την έβαλα πόστα στην κουζίνα, δεν μας είπες ότι θα είμαστε μόνο η οικογένεια; «Τις συνάντησα το πρωί», μου απάντησε, «στο κομμωτήριο που πήγα να φτιάξω τα μαλλιά μου, μόλις είχαν αποφυλακιστεί, πού να έκαναν Χριστούγεννα;» Εχασα τον κόσμο από την έκπληξή μου, κάτι ψέλλισα για να καλύψω την ήττα μου. Κι αυτά τα στολίδια και οι χριστουγεννιάτικες μπάλες και η φάτνη τι θέλουν πάνω στο καλοριφέρ; Α! Αυτά, να, βαρέθηκα πια τα ίδια και τα ίδια κι αντί για δέντρο στόλισα το καλοριφέρ! Τριάντα χρόνια μετά παίζοντας στο περίφημο φιλμ «Ξενία» του Πάνου Κούτρα πήρα το βραβείο δευτέρου ρόλου ενσαρκώνοντας τον Τάσο Περή, την πεμπτουσία της έννοιας οικογένεια. Ξέχασα ο ανόητος να το αφιερώσω στη μητέρα μου και στον πατέρα μου. Μπορεί ίσως και να μου φάνηκε μπανάλ. Ποιος ξέρει; Τους το αφιερώνω τώρα που πια δεν υπάρχουν παρά μόνο στη μνήμη μου, μέσα από την αγαπημένη τους εφημερίδα.

Φιλαρέτη Κομνηνού, ηθοποιός

Πυροτεχνήματα στο Εδιμβούργο

Ηταν κάπου γύρω στο 2006 όταν μαζί με τον γιο μου Γιώργο ξεκινήσαμε με το τρένο από το Λονδίνο για τη Σκωτία. Παραμονή Χριστουγέννων. Φύγαμε πρωί και στη διαδρομή του τρένου βλέπαμε τόσο γραφικά χωριά, περιοχές που ήταν χιονισμένες, ποτάμια γεμάτα νερά. Είχαμε κολλήσει στο τζάμι του βαγονιού κι απλώς βγάζαμε επιφωνήματα από τα τόσο όμορφα που βλέπαμε όσο έτρεχε το τρένο.
Φτάνοντας στο Εδιμβούργο, μας περίμενε η φίλη μου η Βανέσσα για να περάσουμε μαζί τα Χριστούγεννα. Εμενε στον τελευταίο όροφο μιας παλιάς πολυκατοικίας, σωστό μουσείο, απέναντι από το κάστρο και προστατευμένη περιοχή της Unesco. Κάτω, δίπλα στην είσοδο, είχαν στήσει κάποια χριστουγεννιάτικα κιόσκια. Ετσι όπως φτάσαμε απόγευμα, πήραμε από εκεί ένα σάντουιτς με γαλοπούλα και σάλτσα από βατόμουρα. Ακόμα θυμάμαι τη γεύση.
Στη συνέχεια, ανεβαίνοντας στο σπίτι, ετοιμάσαμε το βραδινό. Εκεί, γιορτάζουν τα Χριστούγεννα με μια διάθεση πολύ παιχνιδιάρικη. Κοντά στα μεσάνυχτα, ανεβήκαμε στην οροφή να δούμε τα πυροτεχνήματα. Στεκόμασταν εκεί ψηλά, ντυμένοι βαριά γιατί έκανε πολύ κρύο, ανάμεσα στις κωνικές οροφές και τις χτισμένες καμινάδες, όπως βλέπουμε στις ταινίες. Τα πυροτεχνήματα έσκαγαν και φώτιζαν όλο το Εδιμβούργο. Ενιωθα σαν να είχα μπει εκείνη την ημέρα σ’ ένα παραμυθένιο τοπίο. Είχε ξεκινήσει με το ταξίδι μας με το τρένο και κατέληξε σε εκείνη τη νύχτα με τα πυροτεχνήματα.

Σταμάτης Φασουλής, ηθοποιός και σκηνοθέτης

Σκιές και κάλαντα

Δεν θυμάμαι και πολλά από Χριστούγεννα, κάτι σκόρπιες εικόνες, μυρουδιές κανελογαρύφαλλου, σύννεφα άχνης ζάχαρης, κάτι λαμπάκια καμπανούλες σε όλα τα χρώματα επίσης και μικρά λιλιπούτεια κηροπήγια που είχαν στη βάση τους ένα σαν μανταλάκι που δάγκωνε το κλαρί του δέντρου και έκανε το κερί να στέκεται όρθιο. Αα ναι, σιγά σιγά έρχονται οι εικόνες πιο κοντά ξεφλουτάρουν γίνονται ανάγλυφες στην αρχή μετά ξεκολλάνε σιγά σιγά από το «τότε» κι έρχονται έγχρωμες και τρισδιάστατες στο «τώρα».
Παραμονές Χριστούγεννα στο χωριό και πριν ξημερώσει με ξύπναγε η μητέρα μου να πάμε μαζί με τη Θεία τη Μαλιώ στη στάνη του Τούτση να φέρουμε γάλα, βούτυρο και κάτι σαν άσπρη κρέμα που τη χτυπάγανε σ’ ένα στενόμακρο ξύλινο γουδί(;). Πώς την περίμενα αυτή τη μέρα. Η θεία κράταγε στο ένα χέρι εμένα και στο άλλο μια λάμπα θυέλλης που όπως την κούναγε πέρα δώθε έδινε άλλους όγκους και μορφές στα δέντρα, άλλα σχήματα σκιών στους τοίχους, κι αφού είχε κατακαθίσει η πάχνη ήτανε σαν να περπατάγαμε σ’ ένα επίγειο σύννεφο. Πριν αφήσουμε τα τελευταία σπίτια του χωριού έπρεπε να περάσουμε τη «στενούρα», έτσι λέγαμε ένα στενό πέρασμα ανάμεσα σε δυο σπίτια χώραγε δε χώραγε δυο άτομα. Εκεί τα βήματα κι οι φωνές κάνανε ένα φυσικό ηχείο κι άκουγες το βήμα σου το παιδικό σαν βάδισμα πολεμιστή, και τη φωνή φοβερή και βροντερή σαν θεϊκή εντολή. Κι εγώ όλο και να χτυπάω τα πόδια δυνατά κι όλο να φωνάζω «αγάντα, θεία, αγάντα και θα βγούμε απ’ τη στενούρα» κι όλο έκανα πιο αργά τα βήματα να καθυστερήσω αυτό το πέρασμα που με φόβιζε απ’ τη μια, αλλά απ’ την άλλη με μάγευε και με στροβίλιζε όλο και πιο βαθιά στη σκοτεινή του ηδονή. Φαίνεται κάτι θα καταλάβαινε κι η θεία μου η Μαλιώ κι όλο κούναγε πάνω κάτω τη λάμπα σαν θυμιατήρι και μια μικραίναν οι σκιές μας, γινόμουν ένας νάνος κι αυτή μια κούκλα σαν αυτές τις ρώσικες η μια μέσα στην άλλη κι θεία η πιο μικρή η τελευταία, και τότε χαμήλωνε απότομα το φως έβλεπα τον εαυτό μου να γιγαντώνεται να φτάνει ψηλά το κεφάλι μου να χάνεται πάνω απ’ τα κεραμίδια.
Η καημένη η θεία μου η Μαλιώ, δεν έδωσε να έχει δικά της παιδιά κι είχε εμάς τα μικρανίψια της, κι επειδή δεν τις φτάναμε ούτε εμείς είχε στο περιβόλι της αυλής της κι ένα κοπάδι γάτες για παιδιά της. Μίλαγε μαζί τους, μάλωνε, φίλιωνε, μια φορά θυμάμαι, γέννησε μια γάτα της, η Εζέζα (στα αρβανίτικα εζέζα σημαίνει μαύρη) και την άλλη μέρα, βρε εδώ τα γατάκια, εκεί τα γατάκια πουθενά τα γατάκια. Τέτοιες μέρες γιορτάρες γιατί είχα πάει να τις πω τα κάλαντα. «Αστα κάλαντα μου λέει, μου τα ψέλνεις μετά. Πάμε τώρα να βρούμε πού έχει πάει τα παιδιά της αυτή η κακούργα», κι άρχισε να τη φωνάζει.
– «Μω Εζέζα έλα εδώ μωρή. Πήγαινέ με γρήγορα εκεί που τάχεις κρύψει μη σου πω καμιά κουβέντα χρονιάρα μέρα».
Αμέσως η Εζέζα έβαλε το κεφάλι κάτω κι άρχισε να παίρνει το δρόμο για το νεκροταφείο. Μπροστά η γάτα πίσω η Θεία και πιο πίσω εγώ με το τριγωνάκι. Φτάνουμε στο νεκροταφείο και μας πάει σ’ έναν τάφο κάτω από κάτι σχίνα, νάτα τα μωράκια.
«Πάρτα τώρα ένα ένα και γύρισέ τα σπίτι κι εγώ θα κάθομαι εδώ να σε περιμένω μέχρι να τα πας όλα πίσω γιατί δεν ξέρω κι εγώ τι θα σου κάνω. Εμάρε Εζέζα» καθίσαμε σ’ ένα τάφο και «Μέχρι να τα φέρει πες μου εσύ τα κάλαντα και θα σε φιλέψω όταν πάμε σπίτι».
– Καλέ θεία εδώ μέσα στα μνήματα;
– Ποια μνήματα παιδί μου. Ολοι εδώ δικοί μας είναι, να η γιαγιά σου κι αδερφή μου δίπλα είναι εδώ που καθόμαστε, πιο κάτω ο παππούς, ο θείος ο Νίκος, οι Βιλιώτηδες, οι Μπουρδούσηδες όλοι δικοί μας άνθρωποι, αυτοί δηλαδή να μην κάνουνε Χριστούγεννα. Μπρος άρχισε. Καλήν εσπέρα άρχοντες…
Τι να κάνω κι εγώ έβγαλα απ’ την τσέπη το τριγωνάκι και…
Καλήν εσπέραν άρχοντες,
Αν είναι ορισμός σας…
Ηρθε κι η γάτα πήρε το τελευταίο της γατάκι στο στόμα και τράβηξε για το σπίτι…
Χριστός γεννάται σήμερον
Εν Βηθλεέμ τη πόλη…
Χρόνια μας πολλά!