Ο μετρ του διφορούμενου στο 2024

Δεν είναι σχήμα λόγου: η κυβερνητική κρίση στη Γαλλία δεν έχει προηγούμενο. Από την εγκαθίδρυση της Ε’ Δημοκρατίας, το 1958, έως σήμερα, έχουν κατατεθεί στη γαλλική Βουλή σχεδόν 150 προτάσεις δυσπιστίας. Μόνο δύο τελεσφόρησαν. Η μία το μακρινό 1962, κατά της κυβέρνησης του τότε πρωθυπουργού Ζορζ Πομπιντού. Και η δεύτερη προ ολίγων ημερών, οδηγώντας στην κατάρρευση της κυβέρνησης του Μισέλ Μπαρνιέ, βυθίζοντας τη χώρα στην αβεβαιότητα και περιορίζοντας δραματικά τις επιλογές του προέδρου Εμανουέλ Μακρόν.

Σε μια τέτοια περίσταση, διατυπώνεται άρρητα το ερώτημα: Τι θα είχε πράξει σήμερα, αντιμέτωπος με μια τέτοια κατάσταση και πλήρως τηρουμένων των αναλογιών, ο μακροβιότερος πρόεδρος της Ε’ Δημοκρατίας; Στη 14ετή προεδρική του θητεία, ο Φρανσουά Μιτεράν, ο πρίγκιπας της αμφισημίας και ο μετρ του διφορούμενου, κατά τον επιφανή ιστορικό και βιογράφο του Μισέλ Βινόκ, κλήθηκε να διαχειριστεί, με πολύ διαφορετικά χαρακτηριστικά βέβαια, την ίδια κατάσταση με την οποία βρέθηκε αντιμέτωπος ο Εμανουέλ Μακρόν, ένα κοινοβούλιο, δηλαδή, στο οποίο δεν διέθετε την πλειοψηφία. Ο Μιτεράν υποχρεώθηκε δύο φορές να συγκυβερνήσει με κυβερνήσεις προερχόμενες από τη Δεξιά, οι οποίες είχαν προκύψει από βουλευτικές εκλογές: το 1986-1988, με πρωθυπουργό τον κατοπινό του διάδοχο Ζακ Σιράκ, και το 1993-1995, με πρωθυπουργό τον Εντουάρ Μπαλαντίρ.

Οι υποθέσεις για το τι θα είχε πράξει σήμερα είναι άπειρες. Τόσο λόγω των διαφορετικών εποχών και περιστάσεων, όσο και λόγω της ίδιας της προσωπικότητας του Μιτεράν, βασικό χαρακτηριστικό της οποίας ήταν το απροσπέλαστο των σκέψεων και των προθέσεών του. Ο παλαίμαχος πολιτικός – ο Μιτεράν εκλέγεται πρόεδρος τρεισήμισι ολόκληρες δεκαετίες μετά την είσοδό του στην πολιτική δράση – θα είχε μάλλον αποπειραθεί να διαμορφώσει αποφασιστικότερα τις πολιτικές ισορροπίες. Πότε στηριζόμενος σε ένα ισχυρό κόμμα, πότε επιχειρώντας να κατακερματίσει το πολιτικό σκηνικό – κυρίως τη Δεξιά – και πότε αναζητώντας, υπαρκτούς ή μη, διαύλους συνεργασίας με την αντιπολίτευση.

Ο Μιτεράν, αν χωρούν πιθανολογήσεις, θα είχε διαγνώσει έγκαιρα τον επερχόμενο κατακερματισμό του πολιτικού σκηνικού και θα είχε επιχειρήσει να ενισχύσει την εκλογική επιρροή του κόμματός του, χρησιμοποιώντας τη συσπείρωση – των οπαδών του – και την πολυδιάσπαση – των αντιπάλων. Πριν από τις κάλπες, θα είχε αλλάξει πιθανότατα τον εκλογικό νόμο. Το ίδιο έπραξε στις βουλευτικές εκλογές του 1986, όταν εισήγαγε, για πρώτη και τελευταία φορά στην Ε’ Δημοκρατία, την εκλογή των βουλευτών με αναλογικό ανά νομό σύστημα – και όχι πλειοψηφικό σε 577 μονοεδρικές περιφέρειες. Με την αμφιλεγόμενη κίνησή του, η Δεξιά υπό τον Ζακ Σιράκ πλειοψήφησε μεν, αλλά το Σοσιαλιστικό Κόμμα δεν καταβαραθρώθηκε και, για πρώτη φορά, το Εθνικό Μέτωπο του Ζαν-Μαρί Λεπέν απέκτησε υπολογίσιμη κοινοβουλευτική εκπροσώπηση. Κάτι παρόμοιο θα είχε μηχανευτεί, μάλλον, και σήμερα.

Ακόμη, όμως, και αν καλούνταν να συγκυβερνήσει με ένα κοινοβούλιο μάλλον εχθρικό, ο Μιτεράν θα αναζητούσε συμμαχίες, ακόμη και ρωγμές στην αντιπολίτευση. Εκμεταλλευόμενος την πολιτική του πείρα, θα αναζητούσε μάλλον ένα πρόσωπο κοινής αποδοχής ως πρωθυπουργό. Φροντίζοντας να μείνει μακριά από τη φθοροποιό διαχείριση της καθημερινότητας, ίσως και των μεγάλων οικονομικών ζητημάτων, και διατηρώντας για τον εαυτό του τον πρώτο λόγο στην εξωτερική και ευρωπαϊκή πολιτική. Διαμορφώνοντας, όπως και το 1986-1988, έναν ισχυρό πόλο εξουσίας στο Μέγαρο των Ηλυσίων, με τον οποίο η μη φιλική κυβέρνηση θα κατέληγε να συνεργαστεί ή να συμβιβαστεί. Και κάνοντας χρήση των θεσμικών προνομιών του, κυρίως του δικαιώματος αναπομπής νομοσχεδίων, όπως έκανε και κατά την πρώτη συγκατοίκηση, για να αναδείξει τις κόκκινες γραμμές του και να περιφρουρήσει την εξουσία του, αλλά και για να φθείρει την κυβέρνηση.

Και ασχολούμενος με πρωτοβουλίες που θα του εξασφάλιζαν υστεροφημία. Εν τέλει, είναι δυνατόν ο Μιτεράν να μην ανακαλεί στη σκέψη τα Μεγάλα Εργα στον πολιτισμό της δεκαετίας του 1980, τα οποία προώθησε με την καθοριστική αρωγή του Τζακ Λανγκ, το Μεγάλο Λούβρο, την Εθνική Βιβλιοθήκη, την Οπερα της Βαστίλλης, το Ινστιτούτο του Αραβικού Κόσμου, την Αψίδα της Ντεφάνς, το Μουσείο Ορσέ; Ο πολιτισμός ήταν, για τον Μιτεράν, τρόπος ζωής, αλλά και διαφυγή από την πίεση της εξουσίας, και, κυρίως, το μεγαλείο της Γαλλίας, στη διατήρηση και την ακτινοβολία του οποίου είχε και ο ίδιος καθοριστική συμβολή.

Παράλληλα, αν και κάθε άλλο παρά ήθελε να μοιραστεί την ευθύνη της διακυβέρνησης, ο Μιτεράν, με την εξαίρεση ίσως του Λοράν Φαμπιούς και της Εντίτ Κρεσόν, επέλεξε ως πρωθυπουργούς σημαντικά στελέχη του κόμματός του, με μακρόχρονη πορεία και διακριτό πολιτικό στίγμα και βάρος: τον Πιέρ Μορουά, τον Μισέλ Ροκάρ, τον Πιέρ Μπερεγκοβουά. Ολοι τους ήταν, βέβαια, αναλώσιμοι, αλλά κατάφεραν να διαχειριστούν τα πράγματα όταν ο έλεγχος έμοιαζε να χάνεται. Δεν μπορεί να μη δει κανείς την αντίθεση με τον Εμανουέλ Μακρόν, που μετά τον Εντουάρ Φιλίπ επέλεξε για την πρωθυπουργία πρόσωπα με έκτυπα τεχνοκρατικά χαρακτηριστικά και μάλλον ισχνή πολιτική τριβή. Στην περίπτωση του Μιτεράν, όπως δείχνει και η πανηγυρική επανεκλογή του το 1988, τη φθορά εισέπραξαν οι πρωθυπουργοί του και όχι ο ίδιος. Δύσκολα θα μπορούσε να ειπωθεί το ίδιο για τον Μακρόν.

Στη (δι)ερώτηση «Τι θα είχε κάνει ο Μιτεράν;», με όλους τους κινδύνους και τις ενδεχόμενες αυθαιρεσίες που αυτή ενέχει, η απάντηση θα μπορούσε ίσως να είναι πολύ σύντομη: ελάχιστα. Ο Μιτεράν ενσάρκωσε την αλλαγή και, για πρώτη φορά στην Ε’ Δημοκρατία, την εναλλαγή. Πολέμιος των «μοναρχικών» θεσμών της, όπως αποκρυσταλλώνονταν στη θέση και τις εξουσίες του Προέδρου, ο Μιτεράν κατάφερε, με τη μακρόχρονη προεδρική του θητεία, να τους προσαρμόσει στη νέα πραγματικότητα. Ισως την ίδια γραμμή να ακολουθούσε και σήμερα, την προσαρμογή και την ανανέωση διά της πρακτικής, ίσως και διά της αδρανείας.

Ο Δημήτρης Αντωνίου είναι διδάκτορας Ιστορίας
και Πολιτισμών της Ανώτατης Σχολής Κοινωνικών
Επιστημών του Παρισιού