Με έμπνευση από το «Ματαρόα»

Τη φιλόδοξη νέα παράσταση μουσικού θεάτρου «”Ματαρόα” στον ορίζοντα», σε σύλληψη και σκηνοθεσία Θοδωρή Αμπαζή και μουσική του ίδιου και του Νίκου Κυπουργού, παρουσιάζει η Εναλλακτική Σκηνή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής σε συμπαραγωγή με το Εθνικό Θέατρο από τις 14 του μήνα. Η πρώτη συνεργασία των δύο κρατικών σκηνών εμπνέεται από την αληθινή ιστορία του «Ματαρόα», του βρετανικού πλοίου που μετέφερε έλληνες διανοουμένους στη Γαλλία μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, προβάλλοντας τις κατακερματισμένες αναμνήσεις μιας χώρας με τραυματικό παρελθόν στην οθόνη ενός δυστοπικού σήμερα.

Το εργαλείο για την αφήγηση που στήνει ο Αμπαζής, φέρνοντας κοντά λόγο, μουσική και σκηνική δράση, αποτελεί το κείμενο της Ελσας Ανδριανού. Το μέσο της, όμως, γίνεται το ίδιο το «Ματαρόα», το πλοίο που έφυγε από την Ελλάδα τα ξημερώματα της 22ας Δεκεμβρίου 1945, ύστερα από πολλές καθυστερήσεις και διπλωματικές διεργασίες, κάνοντας μια «ονειρική έξοδο». Το βρετανικό μεταγωγικό πήρε μαζί του 125 νέους έλληνες επιστήμονες και καλλιτέχνες, από τους οποίους οι 97 ήταν υπότροφοι της Γαλλίας. Ο διευθυντής του Γαλλικού Ινστιτούτου στην Αθήνα Οκτάβιος Μερλιέ, σε συνεργασία με τον γενικό γραμματέα Ροζέ Μιλιέξ, προβλέποντας το ζοφερό μέλλον της Ελλάδας όταν κόπασαν οι πανηγυρισμοί για την απελευθέρωση από τους Γερμανούς, θέλησε να διαφυλάξει την πνευματική ελίτ της χώρας. Ανάμεσα σε εκείνους που σφράγισαν το διαβατήριό τους ήταν οι φιλόσοφοι Κορνήλιος Καστοριάδης, Κώστας Παπαϊωάννου, Κώστας Αξελός, Μιμίκα Κρανάκη, οι φοιτητές Αρχιτεκτονικής Εμμανουήλ Κινδύνης, Αριστομένης Προβελέγγιος, Γιώργος Κονδύλης, Τάκης Ζανέτος, ο γλύπτης Μέμος Μακρής, η γλύπτρια και συγγραφέας Νέλλη Ανδρικοπούλου, ο ζωγράφος Ντίκος Βυζάντιος, ο μουσικός Δημήτρης Χωραφάς, ο γιατρός Ανδρέας Γληνός, η συγγραφέας Ελλη Αλεξίου, ο ποιητής Ανδρέας Καμπάς και οι φιλόλογοι Εμμανουήλ Κριαράς και Σταμάτιος Καρατζάς. Προορισμός τους ήταν μεγάλα γαλλικά πανεπιστήμια στο Παρίσι, στη Λυών, στο Μονπελιέ, στο Νανσί και στο Στρασβούργο. «Ο ίδιος ο Μερλιέ σε συνέντευξη που έδωσε εκείνη την εποχή υποστήριξε πως το κριτήριο επιλογής ήταν το ταλέντο, οι ικανότητες και η δύσκολη οικονομική τους κατάσταση. Το να δημιουργήσεις μια γαλλοσπουδασμένη γενιά που θα επιστρέψει και θα μεταλαμπαδεύσει στη μεταπολεμική Ελλάδα τη γαλλική κουλτούρα ήταν κι αυτό ένα ισχυρό κίνητρο και επιχείρημα. Λίγο αργότερα βέβαια ο Μερλιέ θα κατηγορηθεί από ελληνικούς και γαλλικούς κύκλους της Δεξιάς ως φιλοκομμουνιστής. Μην ξεχνάμε την ένταση των παθών και τις ακρότητες εκείνη την εποχή. Το “Ματαρόα” αναχωρεί τρεις μήνες πριν από τον Εμφύλιο» αναφέρει στα «Πρόσωπα» η ηθοποιός Ελίτα Κουνάδη, η οποία τα τελευταία χρόνια έκανε ενδελεχή έρευνα για την ιστορία του «Ματαρόα».

ΤΟΥΣ ΕΣΩΣΕ. «Το αίσθημα “νικητές – ηττημένοι”, δυστυχώς, υπήρχε σε πολλούς επιβάτες του “Ματαρόα”. Σε κάθε περίπτωση, επιβάτες όλων των πολιτικών αποχρώσεων καταθέτουν ότι αυτό το πλοίο τους έσωσε, τους οδήγησε στην ελευθερία, στη γνώση, στο μέλλον. Η Μάτση Χατζηλαζάρου, που δεν είχε κάποια πολιτική εμπλοκή, έφυγε γιατί ήθελε να δει και να αγγίξει με το χέρι της έναν Ματίς και έναν Πικασό. Και ο Ντίκος Βυζάντιος ήθελε μόλις έφτασαν τα μεσάνυχτα, μετά από μια εβδομάδα απίστευτης ταλαιπωρίας, να πάει κατευθείαν στο Λούβρο. Επομένως πολύ σωστά ο Καστοριάδης, αργότερα, χαρακτήρισε το ταξίδι του “Ματαρόα” ως ένα ιστορικό γεγονός στην πορεία της νεότερης Ελλάδας που κάποτε θα πρέπει να γραφτεί» συνεχίζει Κουνάδη, η οποία συμμετέχει και ως ηθοποιός στην παράσταση. «Νομίζω πως κανείς δεν σκεφτόταν τότε ότι θα φύγει οριστικά. Κάποιοι επέστρεψαν αμέσως μετά τις σπουδές τους. Κυρίως αυτοί που είχαν την επιλογή. Κάποιοι δεν μπόρεσαν να επιστρέψουν λόγω Εμφυλίου και όταν τελικά γύρισαν υπήρχε στους περισσότερους ένα αίσθημα απογοήτευσης. Η Ελλάδα είχε αλλάξει εντελώς μεταπολεμικά. Κάποιοι άλλοι εγκλωβίστηκαν στο ανατολικό μπλοκ, στη συνέχεια δεν μπορούσαν να γυρίσουν πλέον λόγω δικτατορίας και επέστρεψαν μετά τη Μεταπολίτευση, έχοντας ζήσει σχεδόν όλη τους τη ζωή κουβαλώντας τον χαρακτηρισμό “άπατρις”. Και υπάρχουν και αυτοί που δεν επέστρεψαν ποτέ, αφού πλέον μετά από τόσα χρόνια εξορίας ενσωματώθηκαν πλήρως στην γαλλική κοινωνία, παίρνοντας στην πορεία και τη γαλλική υπηκοότητα» καταλήγει η Ελίτα Κουνάδη.

Θοδωρής Αμπαζής

σκηνοθεσία

Η στιγμή του ναι και η στιγμή του όχι

Ποιο ήταν το προσωπικό σας όραμα για το «Ματαρόα» στον ορίζοντα; Πώς αυτό εξελίχθηκε κατά τη σκηνοθεσία;

Το «”Ματαρόα” στον ορίζοντα» είναι ένα έργο μουσικού θεατρου. Ενα είδος που ερευνώ εδώ και τριάντα πέντε χρόνια. Η σκηνοθεσία της παράστασης – όπως και στις περισσότερες παραστάσεις μου – δημιουργείται παράλληλα με τη μουσική. Η συνολική σκηνική σύνθεση αποτελείται από 15 μουσικοθεατρικές εικόνες. Κάθε εικόνα έχει τη δική της δομή και το ανάλογο μουσικό υλικό. Μέσω μουσικών και θεατρικών χειρονομιών προσπαθούμε να παρουσιάσουμε τα νοήματα του κειμένου της Ελσας Ανδριανού με τον πιο ανάγλυφο τρόπο. Το σύγχρονο μουσικό θέατρο απαιτεί ειδικούς ερμηνευτές – ηθοποιούς που να έχουν μουσικές γνώσεις και μεγάλη γκάμα δεξιοτήτων. Επίσης η διαδικασία προετοιμασίας είναι μακρά και επίπονη, καθώς περιλαμβάνει την εκμάθηση της παρτιτούρας, στην οποία ορίζονται τονικά ύψη, ρυθμός, σκηνικές χειρονομίες, ακόμα και βλέμματα, αναπνοές, μεγάλες και μικρές σωματικές κινήσεις. Εφόσον κατακτηθούν όλα αυτά, πρέπει να αναζητηθεί η βαθύτερη ερμηνεία των «χειρονομιών» και τέλος να βρει ο κάθε ερμηνευτής την προσωπική ταυτότητα της ερμηνείας του. Προσπάθησα – με την πολύτιμη συνδρομή του Νίκου Κυπουργού και της Σταυρούλας Σιάμου – να αποτυπώσω την έλλειψη προοπτικής των επίδοξων ταξιδιωτών του έργου. Αναζήτησα τη μετεώριση στα μουσικά υλικά, στην κίνηση και στον λόγο της ομάδας ταξιδιωτών που πρωταγωνιστεί στο έργο και απεγνωσμένα αναζητούν κάτι να τους μετακινήσει.

Τι σας ενέπνευσε περισσότερο από αυτό το ιστορικό γεγονός για να δημιουργήσετε ένα έργο που αφορά και το σήμερα;

Στο έργο μας υπάρχει η φράση: «…πάντα υπάρχει η στιγμή του ναι και η στιγμή του όχι…». Ως έλληνας μετανάστης ο ίδιος (σπούδασα και εργάστηκα για δεκαπέντε χρόνια στην Ολλανδία) αντιλαμβάνομαι τη σημαντικότητα της απόφασης να εγκαταλείψει κάποιος τον τόπο του – εάν αυτό βέβαια οι συνθήκες του επιτρέπουν να επιλέξει. Οι ταξιδιώτες του ’45, νέοι ελπιδοφόροι καλλιτέχνες και επιστήμονες, είχαν την τύχη να συμπεριληφθούν στη λίστα των υποτρόφων του Γαλλικού Ινστιτούτου. Για τους πολιτικοποιημένους αριστερούς, αυτό ήταν σωτήριο, αφού γλίτωσαν από το ανελέητο κυνηγητό και τον Εμφύλιο που ακολούθησε. Για τους άλλους, μια ευκαιρία να σπουδάσουν σε μια χώρα που θα τους πρόσφερε συνθήκες αδιανόητες για την κατεστραμμένη μεταπολεμική Ελλάδα. Η Ευρώπη τότε «…ήταν γηραιά, πλην όμως θαλερή κομψή κυρία σε αναπαλαίωση, άντεχε μάχες ιδεών, πολιτικές ζυμώσεις, χώρους ελευθεριακούς, κατάλοιπα διαφωτισμών και επαναστάσεων εμβληματικών». Εγώ πρόλαβα να ζήσω τον απόηχο εκείνης της Ευρώπης. Σήμερα είναι διαφορετικά: «Δεν έχει χώρο η Ευρώπη να κρατήσει νέα σάρκα. Ομως αν κάνεις ένα βήμα, είναι ένα βήμα….». Η ενασχόλησή μου με την ιστορία του «Ματαρόα» ξεκίνησε με κέντρο ενδιαφέροντος αυτό το «ένα βήμα», σε μια εποχή που η χώρα μου από τη μια ασθμαίνουσα οδεύει προς το μέλλον ενώ από την άλλη μοιάζει εντελώς ακίνητη.

g

Ελσα Ανδριανού

κείμενο

Επαναφέρει το βλέμμα στον ορίζοντα

Τι σας ενέπνευσε περισσότερο από αυτό το ιστορικό γεγονός;

Το γεγονός πως νέοι άνθρωποι που γλίτωσαν από τη φρίκη αντιλαμβάνονταν την αυτοπραγμάτωσή τους ως μέρος ενός γενικότερου οράματος για τον κόσμο. Νομίζω ότι αυτό σήμερα είτε δεν το βλέπουμε είτε είναι ψευδεπίγραφο, καθώς η συγκροτημένη πολιτική σκέψη δεν αποτελεί το δυνατότερο στοιχείο της εποχής μας. Φυσικά, δεν ξεχνώ πως η «εποχή», μετρώντας με όρους ιστορικού χρόνου, είναι ρανίδα χαμένη στους πέντε ωκεανούς. Εντέλει, αυτό που με εμπνέει από την ιστορία του «Ματαρόα» είναι αυτή καθαυτήν η ιστορικότητα του γεγονότος γιατί επαναφέρει το βλέμμα μας στη μεγάλη γραμμή του ορίζοντα – δηλαδή λιγάκι πιο πέρα από τη μύτη μας, που νιώθω πως είναι η πραγματική απόσταση στην οποία κοιτάζουμε συνήθως στην τρέχουσα συγκυρία. Εντούτοις, εκτός από το αύριο, υπάρχει πάντα και το μεθαύριο και οι ταξιδιώτες – τότε και πάντα – νομίζω πως κοιτάζουν κυρίως αυτό. Προσωπικά, η γνωριμία με τον Μάνο Ζαχαρία – επιβάτη του «Ματαρόα» και σήμερα ακόμη θαλερό οραματιστή – μου το επιβεβαίωσε.

Ποιο μήνυμα ελπίζετε να λάβει το κοινό από το έργο σχετικά με τη σημερινή κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα;

Αν και το «μήνυμα» δεν μπορούμε να το ορίσουμε καλλιτεχνικά εκ των προτέρων – πιστεύω πως αυτό δεν είναι παρά αλαζονική ψευδαίσθηση ορισμένων καλλιτεχνών –, εντούτοις υπάρχει ένα θέμα που θα ήθελα να ελπίζω ότι το κοινό της παράστασης θα μοιραστεί μαζί μας: ότι σε όποια εποχή και αν ζούμε, πρέπει να πάρουμε την ευθύνη της. Οι επιβάτες του «Ματαρόα» την πήραν. Δεν είμαι πολύ αισιόδοξη για το παρόν ως προς αυτό, αλλά είμαι σχεδόν βεβαία πως αύριο, σε τρεις μήνες ή σε χίλια χρόνια – στον μεγάλο ιστορικό χρόνο δεν έχει καμία διαφορά – η ευθύνη θα αναληφθεί και πάλι. Προφανώς δεν αναφέρομαι στο παγιδευτικό κόλπο της περιβόητης «ατομικής ευθύνης» που, κατά τη γνώμη μου, μας απομακρύνει από την ευθύνη της αυτοπραγμάτωσης μέσα σε ένα μεγάλο αφήγημα.