Απρόσμενες «συναντήσεις» στις Κυκλάδες

Η θεά Πότνια και η Αγία Αναστασία

Τις χωρίζουν 3.000 χρόνια. Η μία είναι η αιγαιακή Πότνια, η θεά της φύσης και της γονιμότητας, όπως απεικονίζεται στην «τοιχογραφία των γυναικών» από το «άδυτο» του κτιρίου Ξεστή 3, στο Ακρωτήρι Θήρας, καθισμένη σε έναν βράχο με το πόδι της να αιμορραγεί. Η άλλη είναι η Αγία Αναστασία η Φαρμακολύτρια, όπως αποτυπώθηκε σε μια φορητή ξύλινη εικόνα από το Κάστρο της Χώρας Νάξου, με πιθανόν κωνσταντινουπολίτικη προέλευση, να κρατά στο χέρι της ένα φιαλίδιο. Για ποιον λόγο η προϊστορική θεά θα σταθεί απέναντι από τη χριστιανή αγία στο Μέγαρο Σταθάτου, ως ένα ξεχωριστό δίδυμο μεταξύ των 179 αντικειμένων – αρκετά από τα οποία θα εκτεθούν για πρώτη φορά – που θα συνθέσουν τη μεγαλύτερη ως τώρα έκθεση για τις Κυκλάδες, η οποία καλύπτει την περίοδο από τη Νεολιθική Εποχή έως τον 19ο αι.; Οι συνδέσεις είναι πολλές, αλλά δύο επιλέγουν να αναδείξουν οι εκ των επιμελητών της έκθεσης – ο έφορος Αρχαιοτήτων Κυκλάδων Δημήτρης Αθανασούλης και οι επιστημονικοί διευθυντές του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης Παναγιώτης Ιωσήφ και Ιωάννης Φάππας. «Και οι δύο γυναίκες λειτουργούν ως πρώιμες γιατροί. Το πόδι της Πότνιας αιμορραγεί και χρησιμοποιεί τον κρόκο (φυτό) για τις αιμοστατικές του ιδιότητες. Η αγία επίσης χρησιμοποεί το φαρμάκι, το φάρμακο, ως γιατρικό ώστε να ακολουθήσει η πίστη που θα δώσει τη θεραπεία» εξηγεί ο δρ. Ιωσήφ. «Επιπλέον η αντιπαραβολή τους μας επιτρέπει να δούμε την εξέλιξη στην απόδοση της γυναικείας μορφής στη ζωγραφική μέσα σε τρεις χιλιετίες» προσθέτει μια δεύτερη οπτική θέασης ο δρ Αθανασούλης.

Η Ρωμαία Μαγία Πούλχρα και η οσία Θεοκτίστη

Μια ιστορία χαραγμένη στο μάρμαρο τον 1ο αι. μ.Χ. και μια άλλη γραμμένη στην περγαμηνή τον 12ο αι. μας συστήνουν δύο ξεχωριστές γυναίκες. Η πρώτη είναι η Μαγία Πούλχρα, «μια απελεύθερη Ρωμαία, τόσο επιτυχημένη επιχειρηματίας για την εποχή της που μπορούσε να συνάπτει υψηλά δάνεια χωρίς τη μεσολάβηση άνδρα εγγυητή, για την οποία οι πληροφορίες προέκυψαν από ένα τυχαίο εύρημα, μια επιγραφή που βρέθηκε σε δεύτερη χρήση στη Μήλο, όπου είχε αναπτύξει δραστηριόητα» εξηγεί ο Πάνος Ιωσήφ. Η δεύτερη είναι η οσία Θεοκτίστη, ο βίος της οποίας καταγράφεται στο Μηναίο Νοεμβρίου από έναν κώδικα της Εθνικής Βιβλιοθήκης που παρουσιάζεται για πρώτη φορά σε αρχαιολογική έκθεση. Κορίτσι 18 ετών απήχθη από τη γενέτειρά της, τη Λέσβο, από πειρατές από τους οποίους κατάφερε να διαφύγει και να ζήσει απομονωμένη επί 35 χρόνια στην ερειπωμένη Καταπολιανή της Πάρου. «Πρόκειται για δύο γυναίκες που, αν και δεν κατάγονταν από τις Κυκλάδες, βρίσκουν τον δρόμο τους στην καρδιά του Αιγαίου με διαφορετικό τρόπο: η μία μέσα από την κοσμικού χαρακτήρα δράση της στον ρωμαϊκό κόσμο και η άλλη επιδιώκοντας την οσιοποίηση στο βαθιά θεοκρατικό βυζαντινό κράτος» επισημαίνει ο Δημήτρης Αθανασούλης.

Η Ισιδα Πελαγία και η Παναγία

Στην έκθεση που, σύμφωνα με τους επιμελητές της, παρουσιάζει πολλά αριστουργήματα ανά τετραγωνικό μέτρο, ένα ακόμη απρόσμενο δίδυμο αποκαλύπτει μια ξεχωριστή σύνδεση. Eίναι το αναθηματικό ανάγλυφο των αρχών του 1ου αι. π.Χ. που απεικονίζει την Ισιδα Πελαγία και βρέθηκε στην αγορά των Ιταλών στη Δήλο. Και η φορητή εικόνα από το καθολικό της Μονής της Παναγίας της Χοζοβιώτισσας στην Αμοργό (μετά το 1619) με τη Δέηση του Γενναδίου. Στο ανάλγυφο, το σώμα της θεάς λειτουργεί ως ιστός και το ένδυμά της ως πανί ενός πλοίου, καθώς η Ισιδα θεωρούνταν εκείνη που εφηύρε το ιστίο και τη ναυσιπλοοΐα με πανί και βεβαίως προστάτιδα των ναυτικών. Στη δίζωνη εικόνα πρωταγωνιστεί η Παναγία η οποία φαίνεται πως προστατεύει από τη μανιασμένη θάλασσα το τρεχαντήρι στο οποίο επιβαίνουν επτά ταξιδιώτες, μεταξύ αυτών και ο ηγούμενος της Μονής Αμοργού, Γεννάδιος. «Πρόκειται για δύο πολύ σημαντικά κειμήλια που μαρτυρούν τη διαχρονική ανάγκη του ανθρώπου να ζητήσει προστασία για τα ταξίδια του και μάλιστα από θεότητες που, αν και έχουν οικουμενικό χαρακτήρα, τους προσδίδονται και τοπικά χαρακτηριστικά, όπως είναι η Ισιδα Ευπλοία και η Παναγία Γοργόνα, ώστε να γίνει περισσότερο σαφής η άμεση συναισθηματική σχέση που αναπτύσσουν μαζί τους» υποστηρίζουν οι επιμελητές της έκθεσης, η οποία μετά το πέρας της στην Αθήνα, στις 4 Μαΐου, θα μεταφερθεί στο σύνολό της στη Θήρα, εγκαινιάζοντας το υπό ανακαίνιση αρχαιολογικό μουσείο του νησιού.