Η πολιτική θεολογία {LF}ως «σημείο αντιλεγόμενο»

«Cuius regio, eius religio»

Στη θεματική Τράπεζα λόγου «Ορθόδοξη Εκκλησία και Γεωπολιτική σήμερα», την τελευταία ημέρα του διεθνούς θεολογικού συνεδρίου που διοργάνωσε το ΕΚΠΑ το τετραήμερο 24-28/11/2024, ο εκ των συμμετεχόντων Μητροπολίτης Μεσσηνίας Χρυσόστομος αποκάλυψε την πρόθεση της Ρωσικής Εκκλησίας, κατά τις προπαρασκευαστικές εργασίες της Συνόδου της Κρήτης (2016), να προστεθεί διάταξη για τον ιερό πόλεμο, ανάγοντας έτσι σε θεσμό τον όρο «θεολογία του πολέμου». Ο τελευταίος αποτελεί αναμφίβολα μία από τις εκφάνσεις της πολιτικής θεολογίας, η οποία, μαζί με τη συνταγματική ηθική, σε συσχέτιση ή σε αντίστιξη, αποτελούν το δίπολο πάνω στο οποίο είναι δομημένο το τελευταίο πόνημα του καθηγητή Ευάγγελου Βενιζέλου, που μόλις κυκλοφόρησε, με τον ομώνυμο τίτλο, από τις ιστορικές εκδόσεις Αρμός.

Στον Ευάγγελο Βενιζέλο έχει αποδοθεί το προσωνύμιο «θεολόγος της πολιτικής». Και τούτο, διότι στον δημόσιο λόγο του είναι ευδιάκριτα αποτυπωμένες οι, ομολογημένες από τον ίδιο (σ. 97/98), θεολογικές επιρροές που έχει δεχθεί, ορατές και στην τελευταία συγγραφή του. Ωστόσο, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο Ευάγγελος Βενιζέλος είναι πρωτίστως διάκονος της Νομικής επιστήμης, η οποία ταυτοτικά ανήκει στη θύραθεν παιδεία. Η συνύπαρξη και, κυρίως, η εναρμόνιση των δύο αυτών ιδιοτήτων μοιάζει με άσκηση ισορροπίας πάνω σε τεντωμένο σχοινί. Και τούτο, διότι η πρώτη (Θεολογία) ατενίζει τα έσχατα και αναδεικνύει την αιώνια προοπτική της ανθρώπινης φύσης. Η δεύτερη (Νομική) διακανονίζει τις σχέσεις των κοινωνών μέσα στον κτιστό κόσμο, ο οποίος είναι «πεπερασμένος κατά τον χρόνο και περιορισμένος κατά τον τόπο». Είναι, επομένως, δυνατόν «δυσί κυρίοις δουλεύειν»; Η απάντηση ανιχνεύεται στις σελίδες του βιβλίου και δεν είναι ασφαλώς μονοσήμαντη…

Στο νέο βιβλίο του Ευάγγελου Βενιζέλου στεγάζονται είκοσι δοκίμια (δεκαοκτώ στο κυρίως μέρος και δύο στο Επίμετρο), μεγαλύτερης ή μικρότερης έκτασης, τα οποία έχουν ως σημείο αναφοράς την πολιτική θεολογία και τη συνταγματική ηθική είτε μεμονωμένα είτε συνδυαστικά. Υιοθετώντας την αντισθένεια ρήση «αρχή σοφίας η των ονομάτων επίσκεψις», ο συγγραφέας προτάσσει μία εκτενή εισαγωγή, όπου, με τρόπο νοηματικά εύληπτο και μεθοδολογικά κατανοητό, αφού επισημαίνει την αμφισημία της πολιτικής θεολογίας, επιχειρεί να την ορίσει και να αναδείξει, μέσα από τη διπλή ανάγνωσή της, τα εννοιολογικά συμφραζόμενά της. Ετσι, ο όρος εμφανίζεται με διαφορετικές συμπαραδηλώσεις, αφενός μεν από τη σκοπιά της Εκκλησίας, της θεολογίας, και αφετέρου δε από την πλευρά της νομικής επιστήμης και ιδίως, της συνταγματικής θεωρίας. Στην πρώτη περίπτωση, νοείται ως «η στάση του θεολογικού λόγου έναντι της πολιτικής, με την ευρύτερη δυνατή έννοια του όρου, δηλαδή έναντι του κόσμου και της ιστορίας» (σ. 25). Στη δεύτερη εκδοχή της, η πολιτική θεολογία γίνεται αντιληπτή υπό την έννοια «της θεολογικής και, εν προκειμένω, της χριστιανικής επιρροής στην πολιτική και συνταγματική θεωρία, στη διαμόρφωση και την ερμηνεία νομικών εννοιών, συνήθως αόριστων, όπως τα χρηστά ήθη» (σ. 21/22).

Στη συνάφεια αυτή, θα αναφερθώ σε κάποια, όλως ενδεικτικά και, ελπίζω, αντιπροσωπευτικά δείγματα από τις μελέτες του βιβλίου. Ηδη στην πρώτη από αυτές, ο συγγραφέας αναζητά και εντοπίζει τις συγγένειες ανάμεσα στη Βίβλο και το Σύνταγμα (σ. 33 κ. εξ.), με αφορμή τις οποίες διατυπώνει τις σκέψεις του για την πολιτική θεολογία, όπως υποδηλώνει ο υπότιτλος της μελέτης. Ετσι, η Βίβλος αντιμετωπίζεται, κατά την οξυδερκή επισήμανση του συγγραφέα, ως «προεικόνιση του Συντάγματος», καθώς στο υπεροχικό αυτό νομικό κείμενο περιλαμβάνονται οι βασικοί και υπέρτερης ισχύος κανόνες, με την ίδια λογική που «θεολογικά τα δόγματα εγκιβωτίζονται στη Βίβλο» (σ. 35). Μάλιστα, ο ελληνικός συνταγματισμός εισφέρει και τη διάταξη του άρθρου 3 παρ. 3, η οποία, καταφάσκοντας την ομοταξία που διέπει τις σχέσεις Ελληνικής Πολιτείας και Οικουμενικού Πατριαρχείου, ζήτημα που ανήκει αναντίρρητα στην τυπολογία της θύραθεν πολιτικής και δη, «νομικής θεολογίας», απαγορεύει την επίσημη μετάφραση της Αγίας Γραφής χωρίς (και) τη σύμφωνη γνώμη της Αγίας του Χριστού Μεγάλης Εκκλησίας…

Σε επόμενο δοκίμιό του, στο οποίο συμπυκνώνεται σύνολη η θεματική του βιβλίου του, ο συγγραφέας προσεγγίζει την έννοια της πολιτικής θεολογίας και ιχνηλατεί τη σχέση χριστιανικής και συνταγματικής ηθικής (σ. 97 κ. εξ.). Σε αυτό, ο Ευάγγελος Βενιζέλος, διαλεγόμενος με ένα κείμενο του Οικουμενικού Πατριαρχείου, με τον τίτλο «Υπέρ της του κόσμου ζωής: Το κοινωνικό ήθος της Ορθόδοξης Εκκλησίας», το οποίο, ως κλασικό παράδειγμα πολιτικής θεολογίας, καταλέγει στα κανονολογικά κείμενα του soft law (σ. 106), διακηρυκτικής απλώς αξίας, δέχεται ότι η χριστιανική ηθική, αν και έχει αναντίλεκτα συνδιαμορφώσει τον ευρωπαϊκό, πολιτικό και νομικό, πολιτισμό, δεν ταυτίζεται πάντα με τη συνταγματική ηθική, το ηθικό δηλαδή περιεχόμενο του «θετού» Συντάγματος, όπως αυτό έχει διαμορφωθεί ιστορικά ως βασική κατάκτηση της νεωτερικής εποχής. Το διακύβευμα, πάντως, και σε αυτή την περίπτωση είναι εάν προβάλλει εφικτή μία δημιουργική εναρμόνισή τους, με άλλα λόγια εάν μπορεί να πραγματωθεί η «αλληλοπεριχώρησή» τους…

Η απάντηση δεν πρέπει να είναι εκ προοιμίου αφοριστικά αρνητική. Λίγο πριν το βιβλίο φτάσει στο τέλος του (σ. 213 κ. εξ.), προβάλλει ενώπιον του αναγνώστη ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα «ώσμωσης ανάμεσα στη χριστιανική και τη συνταγματική ηθική». Και αυτό δεν είναι άλλο από τη «συγχώρεση», «η οποία εμπεριέχει την αρχή της επιείκειας, ως τμήμα του κεκτημένου της νεωτερικότητας». Είναι γνωστό ότι, μεταξύ άλλων, στο ποινικό δίκαιο η ειλικρινής μετάνοια προκαλεί επιεική μεταχείριση. Οπως εύστοχα, άλλωστε, παρατηρεί ο συγγραφέας, «ολόκληρο το σύγχρονο οικοδόμημα της “αποκαταστατικής δικαιοσύνης” (restorative justice) βασίζεται κατά βάθος στην αλληλοκατανόηση και την αμοιβαία συγχώρεση ομάδων ή ακόμα και προσώπων».

Σε άρθρο του στην εφημερίδα Τα Νέα τής 15.11.2018, με τίτλο «Οι σχέσεις Κράτους – Εκκλησίας και η αναθεώρηση του Συντάγματος», ο Ευάγγελος Βενιζέλος σημείωνε ότι «η συζήτηση για την αναθεώρηση του άρθρου 3 υπονομεύθηκε πριν καλά καλά αρχίσει. Το μυστήριο της θείας οικονομίας λειτουργεί…». Μήπως δεν είναι και αυτό μία εκδήλωση, έστω ανεπίγνωστη, της πολιτικής θεολογίας; Η ανάγνωση του βιβλίου του Ευάγγελου Βενιζέλου προσφέρει γενναιόδωρα τις απαντήσεις που ταιριάζουν…

Ο Γεώργιος Ι. Ανδρουτσόπουλος είναι αναπληρωτής καθηγητής του Εκκλησιαστικού Δικαίου στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και δικηγόρος