Ενας «παρεξηγημένος» σταρ της σύγχρονης πολιτικής

Το ενδιαφέρον για τον αρχαίο φιλόσοφο Αριστοτέλη και τα έργα του που υποδεικνύουν πολιτικούς τρόπους για να γίνει ο κόσμος καλύτερος παραμένει ζωηρό. Σύμφωνα με την Ιντιθ Χολ, καθηγήτρια κλασικών σπουδών στο Πανεπιστήμιο Ντίρχαμ, ερευνήτρια και δηλωμένη οπαδό της αριστοτελικής σκέψης, υπάρχουν πολλές αφορμές στη συνταγματική, πολιτική και κινηματική ιστορία της Ευρώπης και της Αμερικής που αντλούν από εκείνον επιχειρήματα για να ενισχύσουν ή για να παρερμηνεύσουν τις ιδέες τους.

Συχνά εμφανίζεται ως ο αγαπημένος των ιδεολόγων της Δεξιάς, επισημαίνει η Χολ στο δοκίμιό της στο aeon.com, αναφέροντας ότι τα «Πολιτικά» είναι το πρώτο κείμενο στο βιβλίο του αμερικανού θεολόγου Benjamin Wiker «10 βιβλία που πρέπει να διαβάσει κάθε Συντηρητικός» [«10 Books Every Conservative Must Read» (2010)] – την αυθεντία του Αριστοτέλη επικαλείται το ακροδεξιό δίκτυο ενημέρωσης Breitbart News. «Ωστόσο, εξυμνείται από τους μαρξιστές για την αναγνώριση της σημασίας των οικονομικών παραγόντων στην πολιτική ιστορία, ενώ ο Χιούγκο Γκέλερτ στις λιθογραφίες του με τις οποίες εικονογραφεί το “Κεφάλαιο” του Καρλ Μαρξ στην έκδοση του 1934 έχει ηρωοποιήσει τον Αριστοτέλη», επισημαίνει η Ιντιθ Χολ.

Από την άλλη πλευρά, οι (παρερμηνευμένες) απόψεις του για τις ελίτ, τις γυναίκες και τη δουλεία στα «Πολιτικά» του συχνά καυτηριάζονται, ιδίως μετά την έλευση της κουλτούρας της «ακύρωσης». Ωστόσο, έχει καταγραφεί ως ριζοσπαστική και μεταρρυθμιστική δύναμη. «Αυτό έχει παραβλεφθεί επειδή οι απόψεις του για συνταγματικά ζητήματα, για την ισότητα των γυναικών και οι θέσεις του για τη δουλεία έχουν συχνά παραποιηθεί, διαστρεβλωθεί και ευθέως παρεξηγηθεί».

Στην Αγγλία του 17ου αιώνα, το ρεύμα της Ενδοξης Επανάστασης του 1688 θέτει στο επίκεντρο την κριτική του Αριστοτέλη στη μοναρχία. Το αριστοτελικό επιχείρημα ότι οι βασιλείς κυβερνούν βάσει συμβολαίου με τον λαό τους – μια αρχή που στηρίζει ακόμη και σήμερα το βρετανικό Σύνταγμα – έγινε όχι μόνο αποδεκτό αλλά και κυρίαρχη ιδεολογία.

Ο Αριστοτέλης επέστρεψε στις πολιτικές συζητήσεις με τον Μεγάλο Νόμο της Μεταρρύθμισης του 1832 και την εμφάνιση του Κινήματος του Χαρτισμού στην αγγλική εργατική τάξη, καθώς ένα από τα αιτήματα ήταν η μυστική ψηφοφορία. Τότε υπήρξε συζήτηση για το αν ο Αριστοτέλης είχε πράγματι πει ότι η ανεξάρτητη ψηφοφορία ήταν αδύνατη χωρίς μυστική ψηφοφορία. «Η πραγματική άποψη του Αριστοτέλη δεν είναι δυστυχώς σαφής», σημειώνει η Χολ στο δοκίμιό της. Αντιδημοκρατικοί συγγραφείς συνέχισαν ανακριβώς να επιμένουν ότι ο Αριστοτέλης καταδίκαζε τη δημοκρατία, με όρους παρόμοιους με τις δηλώσεις των σημερινών επίδοξων αριστοτελικών ακυρωτών και ακτιβιστών για τη μεταρρύθμιση που δεν διάβασαν τα κείμενά του. Ωστόσο, μόλις το συνδικαλιστικό κίνημα άρχισε να κορυφώνεται κατά τις τρεις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα, ο Αριστοτέλης έγινε οδηγός.

Παρερμηνείες

Στο ζήτημα της δουλείας ενδιαφέρουσα πάντως είναι η επισήμανση της ακαδημαϊκού ότι οι απόψεις του Αριστοτέλη για τη δουλεία έχουν παρερμηνευθεί από πιο σχολαστικούς αναγνώστες ολόκληρου του έργου του, ενώ θα πρέπει να τις επαναπροσεγγίσουμε πριν τον καταδικάσουμε εκ νέου. Ετσι αναφέρει την περίπτωση του ιρλανδικής καταγωγής αγγλικανού ιεροκήρυκα και υπέρμαχου της κατάργησης της δουλείας Τζορτζ Γκρέγκορι. Ο οποίος το 1785 τόνισε ότι στη διαθήκη του ο Αριστοτέλης επέμενε να μην πωληθεί κανένας από τους δούλους του, αλλά αντίθετα να εκπαιδευτούν και να αφεθούν ελεύθεροι.

«Ο βαθμός στον οποίο οι ιδέες του Αριστοτέλη έχουν εσκεμμένα διαστρεβλωθεί – ακόμη και παραποιηθεί – αποκαλύπτει το μέγεθος της αυθεντίας του», συμπεραίνει η Ιντιθ Χολ. «Εν μέρει η εξήγηση έγκειται στην πολυπλοκότητα της σκέψης του, που σημαίνει ότι οι ανθρώπινες ιδιότητες που εκτιμώνται στην ηθική του υπονομεύουν σιωπηρά ορισμένες από τις πολιτικές του απόψεις – ο ανακριτικός, διαλεκτικός τρόπος της επιχειρηματολογίας του, που δίνει βαρύτητα στα αντεπιχειρήματα, ενθαρρύνει επίσης την αμφισβήτηση της επικρατούσας γνώμης. Ομως στις περιπτώσεις της δημοκρατίας, των δικαιωμάτων των γυναικών και της κατάργησης του νόμου, το να αντιμάχεται κανείς τη σκέψη του είναι το κλειδί για την ανάδειξη μεγαλύτερης ισότητας. Γι’ αυτό και ο Αριστοτέλης είναι ένας κρίσιμος συνομιλητής για να δημιουργηθούν νέες ιδέες».