Οι ψηφιακές πλατφόρμες και η ψυχική υγεία παιδιών, εφήβων

Η εφηβεία αποτελεί μία περίοδο συναισθηματικής και αναπτυξιακής ευαλωτότητας που συμπίπτει χρονικά και με την εισαγωγή των εφήβων στον κόσμο των ψηφιακών μέσων κοινωνικής δικτύωσης (social media –SM). Τα τελευταία χρόνια, οι συνδεόμενοι με την πανδημία επιβαρυντικοί παράγοντες και τα πρώτα μέτρα που εφαρμόστηκαν για την αντιμετώπισή της, όπως η υποχρεωτική κατ’ οίκον παραμονή, η διαδικτυακή εκπαίδευση και η οικονομική δυσπραγία των γονέων και των οικογενειών συνετέλεσαν στην ανησυχητική αύξηση των αναγκών φροντίδας για τη συμπεριφορική υγεία του πληθυσμού και δη των ανηλίκων, η οποία επηρεάστηκε εντόνως από διαταραχές παρόξυνσης των καλούμενων συμπεριφορικών εξαρτήσεων, συμπεριλαμβανομένης της εξάρτησης από το Διαδίκτυο και από τις «οθόνες» των ψηφιακών συσκευών.

Ερευνητικά δεδομένα υποδεικνύουν πως ο αντίκτυπος των SM στην ψυχική υγεία εφήβων και παιδιών μπορεί να είναι ιδιαίτερα αρνητικός στα πεδία που σχετίζονται με την αυτοεκτίμηση και την ευτυχία καθώς και με τη σωματοεικόνα τους, ενώ επισημαίνονται ζητήματα όπως ο κυβερνοεκφοβισμός (cyberbullying) και η λεγόμενη κατάθλιψη του facebook («Facebook Depression»). Δεν είναι άλλωστε τυχαίο που, σε άλλες μελέτες, οι ίδιοι οι έφηβοι φαίνεται ότι εκλαμβάνουν τα SM ως απειλητικά για την ψυχική τους ισορροπία με βάση τους ακόλουθους τρεις άξονες:

n Την πρόκληση διαταραχών από το συναισθηματικό και το αγχώδες φάσμα.

n Τον κυβερνοεκφοβισμό – ψηφιακό bullying.

n Την ανάπτυξη εθιστικών συμπεριφορών.

H σχέση ανάμεσα στη χρήση των ψηφιακών μέσων κοινωνικής δικτύωσης και την ψυχική υγεία των εφήβων είναι ιδιαίτερα σύνθετη και εξαρτάται από τα ψυχολογικά χαρακτηριστικά των χρηστών (όπως για παράδειγμα από την τάση για κοινωνική σύγκριση ή από τον λεγόμενο «FOMO» (fear of missing out), τον φόβο δηλαδή του αποκλεισμού από τα ψηφιακά δρώμενα, καθώς και από συγκεκριμένες διαδικτυακές συνήθειες και ψηφιακές εμπειρίες (όπως για παράδειγμα ο κυβερνοεκφοβισμός ή η ανταλλαγή σεξουαλικών μηνυμάτων – sexting). H σχέση αυτή μπορεί να εκφραστεί με διαταραχές άγχους, κατάθλιψης ή και αυτοκτονικότητα, με την ψυχική υγεία των εφήβων να είναι πλέον στενά συνδεδεμένη με την ψηφιακή τους συμπεριφορά και εξαρτώμενη από τον τρόπο εμπλοκής τους στην «πληροφοριόσφαιρα» των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και από τη θετική ή αρνητική ανάδραση που λαμβάνουν από αυτά.

Μελλοντικές ερευνητικές πρωτοβουλίες θα πρέπει να επικεντρωθούν στη χρήση των SM για σκοπούς προαγωγής της ψυχικής υγείας και του αισθήματος του «καλώς έχειν» των ανηλίκων, καθώς και στην εκπαίδευσή τους για την αντιμετώπιση των αρνητικών συνεπειών της χρήσης των μέσων αυτών, συνέπειες που μπορεί να επεκταθούν και στην πρόκληση διαταραχών ύπνου και διατροφής. Πράγματι, η χρήση της «οθόνης» φαίνεται πως καθυστερεί την επέλευση του ύπνου και την έκκριση μελατονίνης, διαταράσσοντας τη ρύθμιση του κύκλου ύπνου – εγρήγορσης, με τη δυνατότητα πρόσβασης στο Διαδίκτυο από τα εφηβικά υπνοδωμάτια και συγκεκριμένα με την παρουσία κινητού σε αυτά να έχει συσχετισθεί με μείωση των ωρών ύπνου στη διάρκεια της σχολικής εβδομάδας και με αρνητικές επιδράσεις στην καθημερινή λειτουργικότητα, τη σχολική επίδοση και τη διάθεση των ανηλίκων.

Ο Χρίστος Χ. Λιάπης, MD, MSc, PhD, είναι επίκουρος καθηγητής Ψυχιατρικής ΔΠΘ, πρόεδρος ΔΣ ΚΕΘΕΑ, μέλος Επιτροπής Εμπειρογνωμόνων Δημόσιας Υγείας