Μέσα κοινωνικής δικτύωσης: οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος

Την τελευταία 20ετία, οι νέες τεχνολογίες και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης (ΜΚΔ, social media) έχουν κυριαρχήσει στη ζωή μας. Η χρήση τους ωστόσο εγείρει προβληματισμούς και ανησυχίες για τον ρόλο και τις πιθανές επιπτώσεις τους στην ψυχoκοινωνική υγεία και ευεξία των ανηλίκων. Το θέμα είναι σύνθετο και θυμίζει εκείνο με τα πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα της τηλεόρασης. Η χρήση των ΜΚΔ δίνει τη δυνατότητα σε κάποιους εφήβους να ωφεληθούν μέσα από θετικές αλληλεπιδράσεις με συνομηλίκους, με τους οποίους μοιράζονται κοινά ενδιαφέροντα και κοινή – αν και όχι απαραίτητα – ταυτότητα.  Μελέτη στις ΗΠΑ (2022) έδειξε πως η πλειονότητα των ερωτωμένων ένιωθαν πιο αποδεκτοί (58%), σαν να έχουν ανθρώπους που μπορούν να τους βοηθήσουν σε δύσκολες στιγμές (67%), ότι έχουν έναν τόπο να επιδείξουν τη δημιουργική πλευρά τους (71%), και ότι είναι πιο κοντά με ό,τι συμβαίνει στη ζωή των φίλων τους (80%). Κάτι ανάλογο ίσως με τις πολύωρες τηλεφωνικές επικοινωνίες πριν από 20-30 χρόνια.

Από την άλλη, οι έφηβοι μπορούν να έχουν εύκολη πρόσβαση σε ακατάλληλο, ακραίο και βλαβερό περιεχόμενο, όπως π.χ. αυτοκτονικές και αυτοτραυματικές συμπεριφορές. Μελέτες δείχνουν πως η αυξημένη χρήση (πάνω από 3 ώρες ημερησίως) των ΜΚΔ στους εφήβους έχει συνδεθεί με διπλάσια συμπτώματα άγχους και κατάθλιψης. Συνδέονται επίσης με αυξημένο κίνδυνο ηλεκτρονικού εκφοβισμού (cyber-bullying), έκθεση σε πορνογραφικό υλικό και επικίνδυνες σεξουαλικές συμπεριφορές. Οι χρήστες αναφέρουν περισσότερες ανησυχίες για την εικόνα σώματος και παθολογικά διατροφικά θέματα, ενώ η προβληματική χρήση των ΜΚΔ με video games συσχετίζεται με προβλήματα ύπνου, προσοχής και ψυχικής έντασης.

Τα παραπάνω ευρήματα όμως προκύπτουν από συγχρονικές μελέτες (που δεν δίνουν δηλαδή τη δυνατότητα να διακρίνουμε αιτία από αποτέλεσμα και είναι ενδεχομένως αμφίβολης κλινικής ή πρακτικής σημασίας).

Ωστόσο, σήμερα στηριζόμαστε σε μακροχρόνιες μελέτες, οι οποίες δείχνουν πως οι αλλαγές της ψυχοκοινωνικής υγείας και ευεξίας συνδέονται με αλλαγές στη χρήση των ΜΚΔ, και όχι το αντίθετο.

Συνολικότερα, η νεότερη έρευνα υποστηρίζει πως η άποψη ότι για όλα τα προβλήματα των εφήβων ευθύνονται τα ΜΚΔ φαίνεται να αποτελεί μύθο. Προϋπάρχουσες ευαλωτότητες των εφήβων (π.χ. φτώχεια, κακή ψυχική υγεία, έλλειψη οικογενειακής υποστήριξης) συσχετίζονται με τη χρήση των ΜΚΔ και με προβλήματα ψυχικής υγείας. Η Α. Vanden και συν. (2022) παρουσιάζουν 3 μεταφορές για τη φύση των ΜΚΔ: φάρμακο (και εξάρτηση), δαίμονας ή donut, με προτιμότερο το τελευταίο. Το donut μπορεί να μην είναι η καλύτερη διατροφή, αλλά το αν είναι βλαβερό εξαρτάται από τα χαρακτηριστικά και το πλαίσιο του ατόμου. Αν δεν υποκαθιστά την υγιεινή διατροφή, πιθανώς είναι καλό. Τρώγοντας πολλά donuts για να διαχειριστείς τα διαπροσωπικά ή ψυχικής υγείας προβλήματά σου, θα σου δημιουργήσει νέα προβλήματα. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι τα donuts προκάλεσαν την αρχική δυστυχία σου.

Η μελλοντική έρευνα θα πρέπει να εστιάσει στους τύπους χρήσης των ΜΚΔ που μπορεί να είναι επιβλαβείς (ή βοηθητικοί) στην  ψυχική υγεία. Επί του παρόντος, γονείς και ανήλικοι επιβάλλεται να ενημερώνονται για την ασφαλή χρήση τους, και να είναι σε εγρήγορση για μείωση ή αποφυγή τυχόν ψυχοκοινωνικών κινδύνων. Να τεθούν αυστηρότεροι κανόνες στους διαχειριστές των ΜΚΔ, περιορισμοί στο περιεχόμενο, και οριοθέτηση τόσο ηλικιακά όσο και στον χρόνο της χρήσης τους.

Ο Γεράσιμος Κολαΐτης είναι ομότιμος καθηγητής Παιδοψυχιατρικής Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ, πρόεδρος ΔΣ Ελληνικού Ινστιτούτου Τραύματος και Προαγωγής Ψυχικής Υγείας