Κάποιες ιστορίες {LF}δεν τελειώνουν ποτέ

Στα λατινικά «Libra» σημαίνει ζυγός, πλάστιγγα. Αντιπροσωπεύει επίσης τον ομώνυμο αστερισμό και το ένατο ζώδιο του ωροσκοπίου. Η αρχαιοελληνική θεότητα Θέμις εμφανίζεται στις λαϊκές απεικονίσεις με έναν ζυγό στο χέρι της. Ο ήλιος διασχίζει τον αστερισμό μεταξύ 22 Σεπτεμβρίου και 23 Οκτωβρίου. Στον Ζυγό γεννήθηκε ο Λι Χάρβεϊ Οσβαλντ (18.10.1939-24.11.1963), δολοφόνος απ’ όσο γνωρίζουμε του προέδρου των ΗΠΑ Τζον Φιτζέραλντ Κένεντι. Πρόκειται για το πλέον πολυσυζητημένο γεγονός στην ιστορία του εικοστού αιώνα, καθώς η σκηνή της δολοφονίας μέσα στην προεδρική Κάντιλακ, σε ένα ηλιόλουστο κεντρικό πάρκο στο Ντάλας του Τέξας, επρόκειτο να τρεμοσβήνει εσαεί στην κοινή συνείδηση, κινηματογραφημένη με την κάμερα των 8 χιλιοστών κάποιου Αβραάμ Ζαπρούντερ. Το άηχο βίντεο καταγράφει, από τα δεξιά της πορείας της προεδρικής οχηματοπομπής, την εμφάνιση των οχημάτων, το πλήθος που χαιρετά τον Κένεντι, τον πρόεδρο που ανταποδίδει και την άφιξη της λιμουζίνας στο σημείο που βρίσκεται περίπου ο Ζαπρούντερ. Τότε ξεσπούν τα διασταυρούμενα, όπως αποδείχθηκε, πυρά, ο πρόεδρος έγειρε στην αγκαλιά της Τζάκι, ο συνεπιβαίνων κυβερνήτης του Τέξας τραυματίστηκε σοβαρά και η σύζυγός του, σε κατάσταση σοκ, σκαρφάλωσε στο καπό του αυτοκινήτου για να την προστατεύσει ένας πράκτορας της ασφαλείας.

Στρώσεις πραγματικότητας

Για τον Ντον ΝτεΛίλο, όπως αναλύεται στο βιβλίο αυτό που εκδόθηκε στα 1988, η σκηνή της δολοφονίας συνιστούσε το σημείο καμπής στη σχέση του κοινού με τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, αν και ούτε ο ίδιος θα μπορούσε να διανοηθεί πως δύο δεκαετίες αργότερα θα μπορούσαμε να κατεβάζουμε στην οθόνη μας ή να φορτώνουμε τους χειρότερους εφιάλτες.

Σε μια μεταγενέστερη εισαγωγή του στο βιβλίο που αναδεύει την πολυπλοκότητα του συμβάντος από άπειρες οπτικές γωνίες και σε μεγάλα συνειδησιακά βάθη, ο σπουδαιότερος για μένα συγγραφέας των καιρών μας υπογραμμίζει αυτό που αποκαλεί «αύρα της δολοφονίας», ένα διάχυτο πνεύμα που στοίχειωνε ολόκληρο το έθνος. «Μερικές ιστορίες δεν τελειώνουν ποτέ» γράφει. Ωστόσο o ΝτεΛίλο δεν γράφει Ιστορία. Αξιοποιεί την Ιστορία για να φιλοτεχνήσει μια κοινωνία και την εποχή της, δίνοντάς μας την αίσθηση του πώς τα γεγονότα της πραγματικής ζωής μπορούν να απολήξουν σε μια ιδέα για τις υφάνσεις της πλοκής.

Εδώ λοιπόν έχουμε τη μυθιστορηματική εκδοχή της σύντομης, αν και πυκνότατης ζωής του Λι Οσβαλντ, χρησιμοποιούμενης ως ένα είδος πολυπρισματικού φακού μέσω του οποίου ανακλάται η μεταπολεμική ιστορία. Η φιλοδοξία του βιβλίου δεν γνωρίζει όρια, και δικαίως. Μέσω της λεπτεπίλεπτης παντογνωσίας του αφηγητή, και με υπόβαθρο ένα υλικό εκατομμυρίων λέξεων από σχετική βιβλιογραφία, ντοκουμέντα, πρακτικά δικών, ανακρίσεις και έρευνες που ακολούθησαν το συμβάν, συμπεριλαμβανομένων των ογκωδών τόμων της περίφημης Επιτροπής Γουόρεν – που ο αφηγητής παραλληλίζει με έναν άλλον Οδυσσέα του Τζέιμς Τζόις –, ο ΝτεΛίλο υπερίπταται πάνω από τα τοπία των συμβάντων ή βυθίζεται στα έλη των ψυχών: σε μυριάδες όνειρα, προσδοκίες, προδοσίες, διαψεύσεις, ιδεολογικά προτάγματα, εμμονές, μίση και ανεπεξέργαστα ένστικτα, ή ακόμη σε οσμές, γεύσεις και χρωματικές παλέτες, για να αποδώσει την ανεύρετη αλήθεια.

Στο πρώτο του βιβλίο, το «Αμερικάνα», ο ΝτεΛίλο είχε κατηγορηθεί για έλλειψη πλοκής. Σε αυτό, που ακολούθησε δύο από τα καλύτερά του έργα – «Τα Ονόματα» και «Λευκός Θόρυβος» –, κατηγορήθηκε αντιθέτως για υπερβολική πλοκή, υπερβολικά πολλούς ήρωες και αφηγηματικές γραμμές. Επίσης για συμμετοχή σε συνωμοσιακές θεωρίες. Το θέμα ωστόσο με τον ΝτεΛίλο δεν είναι η πλοκή. Είναι η περίπλοκη φύση της αλήθειας ή, θα λέγαμε, η σχάση της αφήγησης σε διχαλωτά μονοπάτια, εξίσου πειστικά με τα προηγούμενα και γι’ αυτό εξίσου αληθινά. Ειδικά πίσω από τη δολοφονία του Κένεντι και τα σχετικά γεγονότα που ακολούθησαν, οι εμπλεκόμενοι είναι τόσοι και οι γραμμές δράσης τόσο αλληλοτεμνόμενες που δεν χρειάζεται να ομνύεις στη σχετικότητα για να πιστέψεις ότι υπήρξαν και άλλοι εμπλεκόμενοι στη δολοφονία – πέραν του Οσβαλντ.

Ενα πολύπλοκο πλέγμα ηρώων

Στο βιβλίο παρελαύνουν: Απόμαχοι του Κόλπου των Χοίρων, όπου η απόβαση κουβανών εξορίστων υποστηριζόμενων από τη CIA κατέληξε σε ένα μεγάλο φιάσκο-όνειδος για την Αμερική. Περιθωριοποιημένοι πράκτορες που ψάχνουν έναν ρόλο στη ζωή και μια δικαίωση εν υπηρεσία. Ιδιωτικοί ερευνητές. Επενδυτικά συμφέροντα, μαφιόζοι με καζίνα στην Αβάνα και άλλοι επενδυτές με φυτείες ζαχαροκάλαμου και μετοχές σε ορυχεία ή στην περιώνυμη εταιρεία United Fruit. Σοβιετόφιλοι και εν γένει μαρξιστές, όπως ο Οσβαλντ λ.χ. (ο οποίος σημειωτέον πέρασε και ένα ικανό διάστημα στη Σοβιετική Ενωση). Ανώτατοι αξιωματούχοι διαφόρων ειδών. Κουβανοί και άλλοι λατίνοι εξόριστοι που γυμνάζονται πυρετωδώς στα μπαγιού της Λουιζιάνα και στα Εβεργκλεϊντς της Φλόριντα ονειρευόμενοι άλλοι τον θάνατο του Φιντέλ και άλλοι έναν ρόλο στη ζωή. Χρεωμένοι ως τα μπούνια ιδιοκτήτες νάιτ κλαμπ σαν τον Τζακ Ρούμπι που δολοφόνησε τον Οσβαλντ προκειμένου να διαγράψει τα χρέη του στη μαφία. Και ακόμη, ακροδεξιές οργανώσεις σαν την John Birch Society ή απόμαχοι αντιδραστικοί στρατηγοί, έναν εκ των οποίων επιχείρησε να δολοφονήσει ο Οσβαλντ.

Είναι ακόμη η αναβράζουσα εποχή που κυριαρχεί στην αφήγηση: ο Ψυχρός Πόλεμος, τα πραξικοπήματα σε ποικίλες χώρες, η αποαποικιοποίηση στην Αφρική και αλλού, οι αγώνες για τα πολιτικά και κοινωνικά δικαιώματα, και – το αποκορύφωμα – η κρίση της εγκατάστασης σοβιετικών πυραύλων στην Κούβα όπου φαινομενικά ο Κένεντι κατήγαγε περιφανή νίκη έναντι του Χρουστσόφ. Ωστόσο, όπως υπονοείται και εδώ, προκειμένου να ανακρούσει πρύμναν ο σοβιετικός ηγέτης κέρδισε την υπόσχεση της μη επέμβασης κατά της Κούβας.

Οπως και να ‘χει, το βιβλίο αυτό είναι πρωτίστως για τον Λι Χάρβεϊ Οσβαλντ και δευτερευόντως για όσους τον έβαλαν μπροστά, χρησιμοποιώντας τον ως αποδιοπομπαίο τράγο. Ο ΝτεΛίλο περιγράφει τη ζωή του από μικρό παιδί του οποίου ο πατέρας πέθανε αιφνιδίως και η μητέρα, με ελάχιστους πόρους, ξαναπαντρεύτηκε. Σύντομα ωστόσο η κυρία Οσβαλντ χώρισε και βρέθηκαν οι δυο τους να αλλάζουν σπίτια, πόλεις και δουλειές από το Φορτ Γουόρθ του Τέξας στη Νέα Ορλεάνη και από ‘κει στο Μπρονξ της Νέας Υόρκης, όπου ξεκινάει το βιβλίο.

Ο συγγραφέας ακολουθεί δύο παράλληλες αφηγηματικές γραμμές: η μία αφορά επεισόδια από τη ζωή του Λι ως τον θάνατό του, ενώ η άλλη μπαίνει στο μυαλό του Νίκολας Μπραντς, ενός απόμαχου ερευνητή που έχει αναλάβει το μνημειώδες έργο της ανασύνθεσης του συνόλου των συμβάντων και που είναι τελικά το alter ego του συγγραφέα. Ανάμεσά τους ξεπροβάλλουν πρόσθετες φιγούρες που σχετίζονται με την υπόθεση, άλλες πραγματικές κι άλλες επινοημένες, των οποίων οι ζωές δίνονται με ιδιαίτερη ζωντάνια, ακόμα και συμπάθεια – αν και γενικά επωμίζονται τον ρόλο του κακού στην όλη πλεκτάνη. Η κεντρική ιδέα του σχεδίου τους είναι πως, δεδομένου ότι ο πρόεδρος Κέννεντι αρνήθηκε την πλήρη στρατιωτική εμπλοκή των ΗΠΑ στον Κόλπο των Χοίρων, έχει ξεπουλήσει την υπόθεση της Κούβας εν ονόματι της ύφεσης και ότι επομένως η Αμερική κινδυνεύει από παρόμοιες επαναστάσεις στο μαλακό υπογάστριό της, κάποιοι πρέπει να ταρακουνήσουν τα πράγματα. Οπότε, μια απόπειρα δολοφονίας κατά του προέδρου, της οποίας τα λεπτοϋφασμένα ίχνη θα οδηγούν εντέχνως στις κουβανικές μυστικές υπηρεσίες και επομένως στον Κάστρο, θα ήταν η ιδανική συνθήκη για να ξυπνήσουν οι συνειδήσεις της υπνώττουσας Αμερικής. Ωστόσο, ο κατά ΝτεΛίλο αρχικός εμπνευστής της ιστορίας, ένας αδικημένος και παραμερισμένος πράκτορας, δεν ήθελε τον πρόεδρο νεκρό – απλώς ένα συνταρακτικό γεγονός. Κάποιοι εκ των συνεργατών του είναι αυτοί που θα αποφασίσουν να το πάνε μέχρι τέλους, γι’ αυτό άλλωστε, όπως αποδεικνύεται από το υλικό, οι θανατηφόρες σφαίρες προήλθαν από περισσότερες της μιας μεριές. Περιττό να πούμε πως ο μαρξιστής Οσβαλντ, φτωχός, άκληρος, απροσανατόλιστος και με περιστασιακές δουλειές, προκρίθηκε ως ο ιδεατός υποψήφιος.

Ενας Ντίκενς του 20ού αιώνα

Η ζωή του Λι Χάρβεϊ Οσβαλντ, που είναι η σπονδυλική στήλη του βιβλίου, πιθανότατα μόνο στην υπερπολύπλοκη αμερικανική κοινωνία θα μπορούσε να βιωθεί. Αν ζούσε ο Κάρολος Ντίκενς ίσως έγραφε έναν θανατηφόρο Ντέιβιντ Κόπερφιλντ. Προβληματικό παιδί, μοναχικός, ιδιαίτερος, παρατάει το σχολείο, μπαίνει σε ιδρύματα ειδικής εκπαίδευσης ή επιτήρησης, αλλάζει σπίτια, μέμφεται την αμερικανική κυβέρνηση και τον καπιταλισμό για όλα τα δεινά του.  Αποπειράται να μαχαιρώσει τη γυναίκα του ενός αδελφού του και εντέλει χάρη στον άλλο αδελφό αξιωματικό  της ακτοφυλακής, κατατάσσεται στο σώμα των πεζοναυτών μόλις στα 17 του. Μετατίθεται σύντομα  σε μια βάση  στην Ιαπωνία, γνωρίζει συμπαθείς πόρνες,  διαβάζει μαρξιστικής έμπνευσης πονήματα που περιέργως τα κατανοεί σε αντιστοιχία με τη ζωή του, αρχίζει να μαθαίνει ρωσικά με γιαπωνέζα δασκάλα, πράκτορα μάλλον της Κα Γκε Μπε, αντλεί στοιχεία για τα περίφημα κατασκοπευτικά αεροσκάφη U-2 και μετά την αποστρατεία του καταφεύγει στη Σοβιετική Ενωση μέσω φινλανδικών συνόρων.

Στην πατρίδα του κομμουνισμού, ο εικοσάχρονος Αμερικανός προσπαθεί να πουλήσει τις υπηρεσίες του στους Σοβιετικούς που τον βλέπουν με τη γνωστή καχυποψία των ολοκληρωτικών καθεστώτων, αποποιείται θεαματικά την αμερικανική υπηκοότητα και ύστερα από μια απόπειρα αυτοκτονίας  αποστέλλεται στο Μινσκ της Λευκορωσίας. Εκεί απασχολείται ως εργοστασιακός τεχνικός ενώ του παραχωρούνται ποικίλα προνόμια, καλό διαμέρισμα φάτσα στο ποτάμι και αρκετά χρήματα ως μεταμφιεσμένο επίδομα του Ερυθρού Σταυρού. Περιζήτητος μεταξύ των αγνών κοριτσιών της σοβιετικής εποχής παντρεύεται τη Μαρίνα και απογοητευμένος σταδιακά από το διαψευδόμενο όνειρο, αλλά και την πληκτική ζωή της μεγάλης σοσιαλιστικής πατρίδας αποφασίζει να παλιννοστήσει.

Επιστρέφει λοιπόν στην Αμερική συν γυναιξί και τέκνοις (έκανε στα γρήγορα δύο κόρες) όπου φυτοζωεί, αλλάζει δουλειές, ζει ενίοτε από την ελεημοσύνη της ρωσοαμερικανικής κοινότητας του Τέξας, αλλάζει δουλειές, γίνεται βίαιος με τη δύσμοιρη Μαρίνα που τα ‘χει χαμένα στην Αμερική της αφθονίας και των εξωφρενικών ρυθμών ζωής, και κάποια ώρα αποφασίζει να δολοφονήσει έναν στρατηγό ονόματι  Εντουιν Γουόκερ, ακροδεξιό και δημοφιλή λαϊκό ηγέτη. Αν και  αποτυγχάνει, έχει περάσει το τεστ της εύρεσης κατάλληλου  για τη δολοφονία του προέδρου και έτσι η ζωή του συμπλέκεται με την πορεία των συνωμοτών προς το μεγαλύτερο στιγμιαίο συμβάν των καιρών μας.

Οι διακλαδώσεις της αφήγησης είναι πολλές αλλά καλά οργανωμένες ώστε να ρέουν άκοπα. Οι διεισδύσεις του Ντελίλο στον νου και τον ψυχισμό των πρωταγωνιστών δεν γνωρίζουν περιορισμούς. Η φύση της αλήθειας τίθεται διαρκώς εν αμφιβόλω, τα μεγάλα γεγονότα συμπλέκονται με τα μικρά και καθημερινά, οι πραγματικότητες της κοινωνίας του θεάματος και της επικοινωνίας αναλύονται με το μικροσκόπιο, σε σημείο που διψάς για όλο και πιο πολλά περιστατικά από τις ζωές που τέμνουν πλευρικά την αφήγηση αλλά και για περισσότερη συμπυκνωμένη γνώση σχετική με  ιδεολογίες, συμφέροντα, θεσμούς και πάνω από όλα την απόδοση δικαιοσύνης όπως τη συλλαμβάνουν οι διεκδικητές της.

Περισσότερα δεν θα μαρτυρήσω. Είστε άλλωστε φορμαρισμένοι από την τόση και τόση ανάλυση των πρόσφατων αμερικανικών εκλογών οπότε η εμπνευσμένη καθοδήγηση του Ντελίλο στα ενδότερα (του νου των ανθρώπων και των πολιτικών τεκταινομένων) της τότε ακόμη κυρίαρχης δύναμης είναι βέβαιο ότι θα αποδειχθούν απολαυστικά και για σας. Βοηθά σε αυτό και η ενδελεχής έρευνα που είναι εμφανές ότι έχει κάνει ο μεταφραστής του βιβλίου Αλέξης Καλοφωλιάς, έτσι ώστε το σύνθετο υλικό να είναι καλά αφομοιωμένο και το αποτέλεσμα ρέον και πειστικό.