«Σύγχρονος χορός, με σύγχρονους προβληματισμούς»

Η Μέντη Μέγα με τη ματιά της χορεύτριας, της χορογράφου και της καθηγήτριας Ιστορίας χορού και χορογραφίας σε επαγγελματικές σχολές χορού εδώ και χρόνια αντιλήφθηκε το έλλειμμα θεωρητικών κειμένων για τον χορό στην ελληνική βιβλιογραφία. Αυτό και επιχείρησε να αναπληρώσει στο βιβλίο της «Σώματα παρόντα» (από τις εκδόσεις Studio University Press) συγκεντρώνοντας και μεταφράζοντας κείμενα ανάλυσης που συνθέτουν μία πρωτότυπη εισαγωγή της δυτικοευρωπαϊκής θεώρησης για την τέχνη του σύγχρονου χορού.

Πότε τα σώματα είναι παρόντα και πώς συνδέονται με την τέχνη του χορού;

Οταν αφουγκράζονται και ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα που τα περιβάλλει, συνομιλούν με το παρελθόν δημιουργικά, πατούν σταθερά στο σήμερα και προετοιμάζουν το έδαφος για το αύριο. Οταν στέκονται κριτικά απέναντι σε ό,τι τείνει να τα κάνει απόντα και σε ό,τι τείνει να τα αποπροσανατολίσει. Τα σώματα είναι παρόντα όταν τους επιτρέπεται να επιτελέσουν ελεύθερα τις ιδέες, τις πεποιθήσεις καθώς και κάθε πτυχή της ταυτότητάς τους. Ο χορός μπορεί – υπό προϋποθέσεις – να δημιουργήσει τέτοια σώματα. Ισως να το καταφέρνει όταν δεν δείχνει «τι μπορούν να κάνουν οι χορεύτριες/ές», αλλά θέτει το ερώτημα «τι δηλώνει η παρουσία τους». Οταν δεν ρωτά «τι θέλει να πει ο χορός μου» αλλά «τι “κάνει” στην/ον θεατή, τι επίδραση έχει πάνω του/της». Αν μια χορογραφία, για παράδειγμα, έχει θέμα τη γυναικεία χειραφέτηση, αλλά η θεατής φεύγει από την αίθουσα με ένα αίσθημα ανεπάρκειας απέναντι στις «τέλειες» χορεύτριες και τις άψογες εκτελέσεις της χορογραφίας τότε είναι προφανές, κατά τη γνώμη μου, πως η χορογραφία έχει αποτύχει.

Από ποιες γυναίκες χορογράφους έχετε αντλήσει έμπνευση για τις δικές σας χορογραφικές προσεγγίσεις;

Παρόλο που δεν έχω χορογραφήσει κάποια παράσταση εδώ και έξι χρόνια, η χορογραφική μου ματιά πάνω στα πράγματα εξακολουθεί να υπάρχει και να αναπτύσσεται. Πολλές από τις γυναίκες χορογράφους που έχουν αφήσει επάνω μου ένα αποτύπωμα αναφέρονται κάπου στο βιβλίο «Σώματα παρόντα». Αναφέρω ενδεικτικά από το παρελθόν την Valeska Gert, την Anna Halprin, τη Meredith Monk και από το παρόν τη Mette Edvardsen, την Ivana Müller, την Anne Teresa de Keersmaeker και βέβαια αρκετές Ελληνίδες. Φυσικά υπάρχουν και άντρες χορογράφοι που θα μπορούσα να αναφέρω, αλλά με ρωτήσατε για γυναίκες! Αυτό που αναζητώ σήμερα ως θεατής είναι να βλέπω παραστάσεις που είναι κουρδισμένες και συντονισμένες με τη σύγχρονη πραγματικότητα και τους σύγχρονους προβληματισμούς. Παραστάσεις που δεν αναπαράγουν εικόνες και αισθητικές, κινήσεις και τεχνικές του παρελθόντος, γιατί θέλω αυτό που βλέπω να με αφορά. Με ενδιαφέρει να βλέπω έργα που είναι περιβαλλοντικά ευαισθητοποιημένα, πολιτικά συνειδητοποιημένα και κριτικά απέναντι στη φαντασμαγορία και τη φωταψία της μαζικής κουλτούρας. Εργα που δημιουργούν μια πραγματική συνθήκη επικοινωνίας με το κοινό τους. Με ενδιαφέρει η δουλειά χορογράφων που αντιστέκονται σε μια σειρά από χαρακτηριστικά της πολιτιστικής βιομηχανίας που δεχόμαστε άκριτα, όπως η ωμή βία, η ακραία ταχύτητα, οι υπερβολικές εντάσεις. Τα στοιχεία αυτά μουδιάζουν τις αισθήσεις μας αντί να τις ενεργοποιούν και συμπιέζουν τη φαντασία αντί να την τροφοδοτούν.

Πώς φτάνει ο σύγχρονος χορός στην επεξεργασία ενός ακίνητου χορού;

Ο βραζιλιάνος θεωρητικός του χορού, André Lepecki, σε μια συνέντευξή του το 2021 ανέφερε πως τη δεκαετία του 1990 υπήρξε μια άρνηση εκ μέρους κάποιων χορογράφων να συμμορφωθούν με τις απαιτήσεις που είχε από αυτούς η τέχνη του χορού και το κοινό. Δεν τους ενδιέφερε να εντυπωσιάσουν μέσα από την επίδειξη υψηλής τεχνικής και συνεχούς κίνησης πάνω στη σκηνή. Ενιωθαν ότι ο χορός είχε εξαντληθεί. Οτι είχε κουραστεί να κινείται διαρκώς, πολλές φορές χωρίς λόγο και αιτία και ότι είχε εξαντλήσει το απόθεμα πρωτοτυπίας και διαρκούς επανεφεύρεσής του. Ωστόσο οι χορογράφοι αυτοί δεν επιθυμούσαν να εξαφανίσουν την κίνηση. Κατά τον Lepecki «ήθελαν μόνο να αμφισβητήσουν στη βάση της τη συγκεκριμένη εικόνα του χορού που κινείται αέναα ή τον συγκεκριμένο τρόπο για να φτιάχνει κανείς χορούς». Ετσι λοιπόν δημιούργησαν έργα που είχαν μεγάλα διαστήματα χωρίς καθόλου ή με ελάχιστη κίνηση. Αυτή η ησυχία και η αφαίρεση επέτρεψαν στους θεατές να δουν καθαρότερα την παρουσία αυτή καθεαυτή των χορευτών, να δουν τους εαυτούς τους ως αναπόσπαστο μέρος της παράστασης, να αναζητήσουν τους ανθρώπους και τα πράγματα που ήταν απόντα από τη σκηνή. Θα μπορούσαμε ίσως να χαρακτηρίσουμε τα παραπάνω σαν μια διαδικασία ωρίμασης της τέχνης του χορού.

Μία χορογραφημένη κίνηση του παρελθόντος μπορεί να ισχύει εκφραστικά και στο παρόν;

Μια κίνηση χορογραφείται σε μια συγκεκριμένη ιστορική στιγμή, σε έναν συγκεκριμένο τόπο από έναν άνθρωπο κάποιας συγκεκριμένης εθνικότητας, φύλου, σωματικής κατάστασης, σεξουαλικού προσανατολισμού, κοινωνικής τάξης, επαγγέλματος και αποτελεί το απόσταγμά του. Η κίνηση αυτή δεν μπορεί να αποκοπεί από το σώμα που την έκανε, με την έννοια ότι μόλις αυτή περάσει σε ένα άλλο σώμα, αναπότρεπτα θα αλλάξει. Θα γίνει το αποτέλεσμα της απόφασης ενός άλλου ανθρώπου να την παρουσιάσει πάνω στη σκηνή, σε μια άλλη χρονική στιγμή. Ετσι θα επανανοηματοδοτηθεί. Το αρχικό της «νόημα» θα πάρει μια νέα επίστρωση που θα προκύψει από τη νέα στιγμή, τον νέο τόπο, την ταυτότητα αυτού του νέου ανθρώπου που θα επιλέξει να την εκτελέσει. Υπάρχουν πολλές/οί χορογράφοι σήμερα που καταπιάνονται με θέματα αυτής της φύσης, όπως για παράδειγμα ο Boris Charmatz στην παράσταση Flip Book, που αναλύω στην εισαγωγή της πρώτης ενότητας του βιβλίου. Ο Charmatz φτιάχνει μια παράσταση χρησιμοποιώντας τις φωτογραφίες από ένα φωτογραφικό λεύκωμα για τη ζωή και το έργο του Merce Cunningham. Σε μια εκδοχή του έργου χρησιμοποιεί σύγχρονους χορευτές συνεργάτες του και σε μια άλλη χρησιμοποιεί ηλικιωμένους πια χορευτές του Cunningham. Τέτοια έργα θέτουν ερωτήματα γύρω από την έννοια της πρωτοτυπίας, τα πνευματικά δικαιώματα, τη σχέση μας με την ιστορία και τις πρακτικές αναπαραγωγής της κίνησης ή «αναβίωσης» παραστάσεων.