Το έργο τέχνης ως αντικείμενο οικειοποίησης

Στα τέλη του περασμένου Σεπτεμβρίου το Πρωτοδικείο Αθηνών δημοσιοποίησε ετυμηγορία του, σύμφωνα με την οποία επιδικαζόταν πρόστιμο 20.000 στον ζωγράφο Μιχάλη Μαδένη για την έκθεση στην Εθνική Βιβλιοθήκη Ελλάδος με έργα του, τα οποία βασίζονταν σε φωτογραφικό λεύκωμα του Γιώργου Κατσάγγελου από το 2002. Η υπεράσπιση του ζωγράφου είχε αντιτείνει ότι επρόκειτο όχι για αντιγραφή, αλλά για ζωγραφικές ερμηνείες των φωτογραφιών, όπως συνηθίζεται στην ιστορία της τέχνης.

H τέχνη βρίσκεται πάντοτε σε έναν διάλογο με την ιστορία της. Στην αρχαία Ρώμη αλλά και αργότερα στην ιταλική αναγέννηση ο διάλογος με την αρχαιότητα δεν είχε μόνον την έννοια της έμπνευσης από το μεγάλο πρότυπο αλλά και της οικειοποίησης μιας ιστορικής ταυτότητας. Ολοι αναζητούσαν κάποιο μέρισμα από την ελληνική αρχαιότητα. Αλλά το παρελθόν είναι χρήσιμο όχι μόνο ως εξιδανικευμένο πρότυπο αλλά και ως πρόκληση για την υπέρβασή του. Ετσι αρκεί η ελαφρά μετατόπιση μιας ήδη διατυπωμένης φόρμας για να προκύψει ένα τελείως διαφορετικό νόημα.

Οι κληρονόμοι του Αντι Γουόρχολ, όπως και ο αμερικανός καλλιτέχνης Ρίτσαρντ Πρινς, ενεπλάκησαν τα τελευταία χρόνια σε δικαστικές διαμάχες για φωτογραφίες που «oικειοποιήθηκαν». Εστω και με εκμεταλλευτικό τρόπο δημιούργησαν πάντως ένα καινούργιο έργο τέχνης. Oι επαναφωτογραφίσεις του Πρινς επιτυγχάνουν συχνά μια κριτική υπονόμευση της αισθητικής της αρχικής εικόνας. Παράλληλα οι καλλιτέχνες αυτοί θέτουν διαρκώς σε δοκιμασία τα όρια της αυθεντικότητας του έργου τέχνης και της αυθεντίας του δημιουργού.

Η προσδοκία προόδου στην τέχνη δίνει μια πρωτοκαθεδρία στον καλλιτέχνη που οικειοποιείται το έργο ενός άλλου καλλιτέχνη. Θα ήταν ωστόσο άμετρο να δεχτούμε ότι η διαπλαστική ορμή του νέου έργου μπορεί να εκτοπίσει τελείως την αξία και τις αξιώσεις του παλαιού. Η διεθνής νομολογία εμμένει σε αυτό και δικαιώνει τους ενάγοντες φωτογράφους. Είναι και αυτοί καλλιτέχνες και έχουν δικαιώματα στο έργο τους.

Η πρόσφατη διαμάχη σχετικά με την «οικειοποίηση» των φωτογραφιών του Γιώργου Κατσάγγελου από τον ζωγράφο Μιχάλη Μαδένη και την έκθεση των έργων αυτών από την Εθνική Βιβλιοθήκη θέτει ανάλογα ερωτήματα. Δικαιούται ο ζωγράφος να αναπαράγει σχεδόν αυτούσια το περιεχόμενο των φωτογραφιών ενός άλλου καλλιτέχνη χωρίς την άδειά του; Μήπως η πρόσφατη καταδικαστική απόφαση του Πρωτοδικείου που απαντάει αρνητικά στο ερώτημα περιορίζει ανεπίτρεπτα την ελευθερία της τέχνης;

Πρόθεση των δικαστών δεν ήταν προφανώς να πλήξουν την ελευθερία ενός καλλιτέχνη αλλά να προστατεύσουν το δικαίωμα ενός ομότεχνου στην ταυτότητα και ακεραιότητα του έργου του. Επιπλέον δεν είναι καθόλου ορατό σε ποιο βαθμό η ζωγραφική μεταφορά των έξοχων πορτρέτων του Κατσάγγελου ανανοηματοδοτεί το οικειοποιούμενο έργο με έναν κριτικά ενδιαφέροντα τρόπο. Ούτε η ίδια η ζωγραφική, ούτε η πρόθεση του καλλιτέχνη, ούτε τα συμφραζόμενα υπαινίσσονται κάτι τέτοιο. Και ακριβώς επειδή η κρίση αυτή μπορεί να αποβεί υπερβολικά αμφιλεγόμενη εκείνος που οικειοποιείται οφείλει να επιδείξει ακόμη μεγαλύτερη επιμέλεια. Οσο πιο αμφίβολη είναι η κρίση τόσο μεγαλύτερη η υποχρέωση να αναζητήσει την άδεια του φωτογράφου.

Σε αντίθεση με τον Κατσάγγελο που έζησε από κοντά τους ανθρώπους που φωτογράφισε διασώζοντας έτσι την αξιοπρέπειά τους, η τυφλή ζωγραφική αναπαραγωγή τους είκοσι και πλέον χρόνια μετά την αρχική φωτογράφιση δεν προέρχεται από μια ανάλογα ευαίσθητη επικοινωνία. Δεν προκύπτει εξάλλου μια νέα οπτική που να φωτίζει διαφορετικά τη ζωή ανθρώπων με ψυχικά προβλήματα. Ούτε φαίνεται μέσω της ζωγραφικής οικειοποίησης να εκδηλώνεται ένας φιλοσοφικά γόνιμος αναστοχασμός για τη σχέση της φωτογραφίας με την ιστορία και την αλήθεια (όπως συμβαίνει χαρακτηριστικά με τα έργα του κύκλου 18 Οκτωβρίου 1977 του Γκέρχαρντ Ρίχτερ).

Η τέχνη πρέπει να μπορεί να αναπνεύσει πριν γίνει ιστορία. Η προστασία των δικαιωμάτων του καλλιτέχνη στο έργο του εγγυάται ακριβώς τον απαραίτητο χώρο για την ακεραιότητα της δημιουργίας. Η τέχνη δεν είναι απλώς καύσιμη ύλη. Αυτό δεν πρέπει ποτέ να το λησμονούμε όταν επικαλούμαστε την ελευθερία της τέχνης. Η ελευθερία είναι για όλους αλλά δεν θα μπορούσε ποτέ να εξασφαλιστεί χωρίς δικαιώματα. Από την άλλη πλευρά η οικειοποίηση έπαιζε πάντοτε έναν ρόλο στην ιστορία της τέχνης και δεν αποτελεί μόνο εφεύρεση της μετανεωτερικότητας. Οι καλλιτέχνες δικαιούνται προφανώς να είναι «ασεβείς» απέναντι στην τέχνη του απώτατου και πιο πρόσφατου παρελθόντος και να την «οικειοποιούνται», αν νομίζουν ότι μπορούν έτσι να φτιάξουν καλύτερη τέχνη. Την ευθύνη του έργου τους τη φέρουν οι ίδιοι. Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι δεν δεσμεύονται από τους νόμους της κοινωνικής συνύπαρξης και τα δικαιώματα των άλλων.

Ο Κωνσταντίνος Α. Παπαγεωργίου είναι ομότιμος
καθηγητής της Φιλοσοφίας του Δικαίου, ΕΚΠΑ