Ποιος ήταν ο Πιερ Ζοζέφ Προυντόν;

Στο ερώτημα «Τι είναι ιδιοκτησία;», ο Πιερ Ζοζέφ Προυντόν απάντησε με έναν αποστομωτικό τρόπο που έκανε τους συγκαιρινούς του να ανατριχιάσουν: «Η ιδιοκτησία είναι κλοπή». Ενώ κάθε φιλελεύθερος θα ένιωθε την απειλητική ανάσα των κομμουνάρων στον σβέρκο του ερχόμενος σε επαφή με τέτοιες απόψεις, ο Μαρξ, διαβάζοντας το βιβλίο του Προυντόν, ενθουσιάστηκε. Σύντομα γνωρίστηκαν και αντάλλασσαν απόψεις αλληλογραφώντας. Ο Προυντόν, ατυχώς για τον ίδιο, έστειλε το καινούργιο βιβλίο του με τίτλο Η αθλιότητα της φιλοσοφίας στον μέντορά του για να το σχολιάσει. Ο Μαρξ, κάνοντας στροφή 180 μοιρών στη στάση του απέναντι στον Προυντόν, απάντησε με ένα βιβλίο-λίβελο, κατηγορώντας τον για άγνοια της εγελιανής φιλοσοφίας, για άγνοια βασικών οικονομικών θεωριών και για μικροαστισμό. Οι δύο άνδρες διέκοψαν κάθε σχέση έπειτα από αυτό.

Ποιος ήταν όμως στην πραγματικότητα ο Προυντόν; Μπορεί κάποιος να τον χαρακτηρίσει ως έναν παράδοξο άνθρωπο. Ο ίδιος αυτοπροσδιοριζόταν ως αναρχικός, ενώ δεν έλειψαν οι φωνές που τον συνέδεσαν με τον φιλελευθερισμό ή ακόμα και με τον φασισμό, εξαιτίας ορισμένων συντηρητικών απόψεών του. Αυτό που μπορεί να ειπωθεί με σιγουριά είναι πως ήταν ένας άνθρωπος με εξαιρετικές ρητορικές ικανότητες, που ήξερε να χρησιμοποιεί σλόγκαν και να διεγείρει το πλήθος. Η περίφημη ατάκα του «η ιδιοκτησία είναι κλοπή» ήταν ένα από τα απτά παραδείγματα ρητορικής επιδεξιότητας και διάθεσης ξεσηκωμού του λαού. Στην πραγματικότητα, ο Προυντόν πίστευε ότι η ατομική ιδιοκτησία είναι το θεμέλιο της ελευθερίας, της οικογένειας και της πατρίδας. Αντιτασσόταν στην καπιταλιστική ιδιοκτησία, που εκμεταλλεύεται την εργασία των εργατών, αλλά όχι στην ατομική ιδιοκτησία.

Η διαφωνία με τον Μαρξ

Επιπλέον, ο Προυντόν δεν πίστευε ότι μια βίαιη επανάσταση θα μπορούσε να οδηγήσει στον σοσιαλισμό. Σύμφωνα με την άποψή του, η επανάσταση θα ήταν ειρηνική και η αλλαγή θα επερχόταν σταδιακά. Αυτή η σταδιακή προσέγγιση ήταν που οδήγησε τον Μαρξ να τον κατηγορήσει για μικροαστισμό. Ο Προυντόν μπορεί να θεωρηθεί πρόδρομος πολλών θεσμών ή εννοιών που θεμελιώθηκαν τον επόμενο αιώνα και συνδέθηκαν με τη φιλελεύθερη παράδοση περί δικαιωμάτων. Ενα παράδειγμα είναι η άποψή του για τη δημιουργία ομοσπονδιακού κράτους. Σήμερα, ο φεντεραλισμός αποτελεί κυρίαρχο αφήγημα για σχηματισμούς όπως η Ευρωπαϊκή Ενωση, απέχοντας βέβαια πολύ από το όραμα του Προυντόν.

Επίσης, πρότεινε τη δημιουργία εργατικών συνεταιρισμών, πολύ πριν καθιερωθούν τον 20ό αιώνα ως μέσα αυτοδιαχείρισης της παραγωγής από τους εργαζόμενους. Μια άλλη πρότασή του, που δεν κατάφερε να ευδοκιμήσει στην εποχή του, ήταν η δημιουργία μιας εθνικής τράπεζας που θα δανείζει χωρίς επιτόκιο, μια ιδέα που σήμερα παραπέμπει στην έννοια της αναπτυξιακής τράπεζας.

Η κληρονομιά του

Ο Προυντόν, με τις ιδέες του, θεωρήθηκε πατέρας του αναρχισμού που ακολούθησαν ο Μπακούνιν και ο Κροπότκιν. Ωστόσο, άλλοι τον θεωρούν θιασώτη βασικών ατομικιστικών αξιών του φιλελευθερισμού. Ο συλλογικός τόμος με τίτλο «Το τέλος της πολιτικής: Ενας οδηγός για τη σκέψη του Προυντόν» παρουσιάζει τις βασικές ιδέες της πολιτικής φιλοσοφίας του. Ο τόμος αυτός αποτελεί έργο αναφοράς για την ελληνική βιβλιογραφία, καθώς απουσιάζουν ανάλογες μονογραφίες. Ανάμεσα σε πολλά ενδιαφέροντα κείμενα, ξεχωρίζουν:

Το εξαιρετικό άρθρο του Κώστα Γαλανόπουλου, το οποίο αναλύει τις απόψεις του Προυντόν για την ιδιοκτησία, το κράτος και την επανάσταση.

Το κείμενο του Γιώργου Φαράκλα, που διερευνά την προσέγγιση της εγελιανής διαλεκτικής από τον Προυντόν.

Η παρέμβαση του Αλέξανδρου Σχισμένου, που ασκεί κριτική στον οικονομισμό, τον σεξισμό και τον αντισημιτισμό του Προυντόν, διακρίνοντας μια συντηρητική συνιστώσα στη σκέψη του.

Η ανάλυση του Γιώργου Δρίτσα για τη βιομηχανική ανάπτυξη, τον καταμερισμό εργασίας και τη μετατροπή του εργάτη σε «άνθρωπο-μηχανή».

Η σύγκριση των απόψεων του Βάγκνερ και του Προυντόν για την τέχνη από τον Γιώργο Μιχαηλίδη.

Οι απόψεις του Γιάννη Κτενά σχετικά με την επίδραση των ιδεών του Προυντόν στη διαμόρφωση της ιδέας των κοινών σήμερα.

Ο συλλογικός τόμος αφιερωμένος στον Προυντόν προσφέρει μια πολύπλευρη οπτική στο έργο του φιλοσόφου και κάνει τις ιδέες του προσβάσιμες στον σύγχρονο αναγνώστη, ερευνητή ή πολιτικό φιλόσοφο. Οι μελέτες επικαιροποιούν το έργο του, ασκώντας αυστηρή κριτική αλλά και αναζητώντας στοιχεία που μπορούν να γονιμοποιήσουν τη σύγχρονη πολιτική συζήτηση σε ποικίλες κατευθύνσεις.

Ο Αργύρης Δούρβας είναι ποιητής και δάσκαλος