Η μνήμη όπου και {LF}να την αγγίξεις πονεί

Ο Αγγελος Ελεφάντης, σε δημόσια εισήγησή του για το βιβλίο της Παγώνας Στεφάνου με τίτλο Των Αφανών, επισήμαινε ότι «(…) το προσωπικό βίωμα παραπέμπει στην ιστορική τραγωδία και η ιστορική τραγωδία αποκαθιστά την αυθεντικότητα του ιστορικού βιώματος». Και αυτό ισχύει, βέβαια, όταν «Μικροϊστορία» και «Μακροϊστορία» συνομιλούν με τόση αμεσότητα, ώστε η αυτοβιογραφική μαρτυρία να ανασυγκροτεί επαγωγικά την ιστορική συλλογική εμπειρία, όπως συμβαίνει σε μεγάλο βαθμό στο βιβλίο του Δημήτρη Σερεμέτη Βασανιστήρια στην ΕΣΑ. Ενα σενάριο (χωρίς πλατεΐτσα στην Κοκκινιά) [εκδ. Πόλις, 2024]. Πρόκειται για ένα ενδιαφέρον ντοκουμέντο, όπου ο συγγραφέας αποκαλύπτει την εμπειρία του εγκλεισμού του για 105 μέρες στα κολαστήρια της ΕΣΑ το καλοκαίρι του 1973. Μια βιωματική κατάθεση που αισθητοποιεί τον τρόμο των ημερών της απριλιανής Χούντας και εμπλουτίζει την παράδοση των μαρτυριών για τη συγκεκριμένη περίοδο, φωτίζοντας την άκρως επισφαλή και σχετικά αθέατη στη βιβλιογραφία καθημερινότητα των φοιτητών που είχαν ενεργό ρόλο στον Αντιδικτατορικό Αγώνα διεκδικώντας αδιάβλητες εκλογές και ακαδημαϊκές ελευθερίες. Τότε που το καθεστώς επιχειρούσε, μέσα από τη νόθευση των εκλογών ή τις αιφνίδιες διακοπές των αναβολών στράτευσης, να χειραγωγήσει τον φοιτητικό συνδικαλισμό και οι κανόνες συνωμοτικότητας έπρεπε να υπερπηδήσουν τον σκόπελο των μηχανισμών παρακολούθησης. Τότε που συλλαμβάνονταν, φυλακίζονταν μαζικά και στέλνονταν σε δίκες οι φοιτητές με κατασκευασμένες κατηγορίες, όταν την ίδια στιγμή ορισμένοι καθηγητές έσκυβαν όσο τους ζητούσαν. Τότε που το φοιτητικό κίνημα αντιμετώπιζε το καθεστώς των εγκάθετων της Ασφάλειας και τον ρόλο της ΕΣΑ μέσα από τα ενεργά δίκτυα αλληλεγγύης, την τήρηση της συναγωνιστικής εχεμύθειας, τη διακίνηση του παράνομου φοιτητικού Τύπου και των προκηρύξεων.

Η φωνή του Σερεμέτη δυσπνοεί στην ημερολογιακή εξιστόρηση των πραγμάτων. Παρά την ικανή χρονική απόσταση από τα γεγονότα, ο τόνος της αφήγησης ασθμαίνει βαριά όταν περιγράφεται η εφιαλτική δυστοπία της ανακριτικής διαδικασίας, της απομόνωσης και της σαδιστικής επινοητικότητας του βασανιστή στην μπλόφα και στο υβρεολόγιο. Οταν το μυαλό του κρατούμενου, τσακισμένο από το μαρτύριο της αϋπνίας, της πείνας και της δίψας, «βουλιάζει στο κίτρινο ακίνητο φως της ηλεκτρικής λάμπας». Οταν οι έγκλειστοι σε διπλανά κελιά επικοινωνούν προσεκτικά μέσω χτύπων στους τοίχους, τη στιγμή που «οι χτύποι της καρδιάς έχουν παλαβώσει». Οταν ο κρατούμενος επιστρατεύει με όση δύναμη του έχει απομείνει κάθε κύτταρο ψυχικής και σωματικής αντοχής, ώστε να μη «σπάσει», να μην αποκαλύψει «το σπίτι της οδού Πυθίας 28», να μη δώσει ονόματα: «Το δικό σου το μυαλό, όμως, το τριβελίζει άλλος τρόμος: μάρτυρας κατηγορίας εσύ δεν πρέπει να γίνεις! Μη σου ξεφύγει ούτε λέξη που να επιβαρύνει άλλους».

Εχω την αίσθηση ότι η φωνή του Σερεμέτη, αυθεντική και ανυπόκριτη, αγωνιά, πάλλεται από κατάδηλη συγκίνηση και εμφανίζεται «αμήχανη» ως προς την αφηγηματική τεχνική με την οποία επιλέγει να διαχειριστεί το βιωματικό υλικό. Και αυτό δεν είναι αδυναμία. Απεναντίας, είναι αρετή. Η αντιπροσωπευτική για την ημερολογιακή εξιστόρηση γραμμική βιωματική αφήγηση σε πρώτο πρόσωπο διακόπτεται ενίοτε από εσωτερικούς μονολόγους, όταν ο αφηγητής, ως εξομολόγος και μαζί εξομολογούμενος, ως ανακριτής και μαζί ανακρινόμενος, απευθύνεται εις εαυτόν σε δεύτερο πρόσωπο για να εκφράσει προβληματισμούς, αναστοχασμούς, αγωνιώδη διλήμματα ή προεξοφλημένες ενοχές. Βάζει τον εαυτό του απέναντι, του ζητά τον λόγο, τον επιπλήττει ή τον ενθαρρύνει, τον διερευνά, τον ψυχογραφεί («Και εγώ; Με κοιτάω σαν να είμαι κάποιος άλλος. Κάποιος που ασφυκτιά καθώς κυλά ο χρόνος»). Και όταν πρόκειται να εκθέσει σκηνές και γεγονότα που βαραίνουν σκληρά στη μνήμη, τότε «εξέρχεται εαυτού» και επιχειρεί, όσο γίνεται, να αποστασιοποιηθεί από τα δρώμενα, μιλώντας ως εξωτερικός παρατηρητής σε τρίτο πρόσωπο.

Για αυτόν τον λόγο, θεωρώ ότι η μαρτυρία του Σερεμέτη δεν είναι απλά μια ημερολογιακή καταγραφή που φέρει το ειδικό βάρος ενός σημαντικού ιστορικού ντοκουμέντου, το οποίο ο συγγραφέας εισφέρει, έντιμα και σεμνά, στη σχετική βιβλιογραφία. Είναι και σπουδή πάνω στο τραύμα, τις ψυχικές ρωγμές και τη μετατραυματική συνθήκη, όπως αυτή διαμορφώνεται από την υπαρξιακή δυναμική της ατομικής και συλλογικής μνήμης [«(…) όσο και αν παραμένει κατά βάθος μαγκωμένη η καρδιά στη θύμηση των εξευτελισμών και της αδυναμίας»], αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο εισέπραξε και αποτίμησε ο άμεσος και έμμεσος περίγυρος τη δοκιμασία του αφηγητή, ακόμα και ο κύκλος των συντρόφων και συναγωνιστών του που δεν ενεπλάκησαν στη δοκιμασία που υπέστη ο ίδιος, αλλά που τους τιμά και τους σέβεται απεριόριστα. Ο Σερεμέτης δεν τρέφει αυταπάτες και γι’ αυτό δεν αφήνει κανένα περιθώριο αμφισημίας στα γραφόμενά του: «Δεν μπορούν να φανταστούν πόσο κοντά βρέθηκαν στον κίνδυνο. Ούτε και θα το μάθουν». Κυρίως δεν θα αντιληφθούν πόσο είναι το χρονικό και υποστασιακό βάθος της μετατραυματικής εσωτερικής δοκιμασίας ενός εαυτού που πρέπει να ξαναβρεί σταδιακά τα βήματά του, να ξαναμάθει να «λέει ό,τι πραγματικά σκέφτεται», να εκφράζει την άποψή του γενναιόφρονα «χωρίς, ίσως, να ξαναβρεί ποτέ τον πηγαίο νεανικό αυθορμητισμό». Ο αφηγητής δηλώνει με ευθύτητα: «Τα σημάδια αυτού του χρόνου είναι εδώ. Οι χαρακιές στα μπράτσα, τουλάχιστον. Μα και άλλες πολλές, και μαζί ραγισματιές διάσπαρτες, παντού. Παρόλο που μπορεί να μένουν – για πόσο άραγε; – αόρατες για τους περισσότερους ή εκείνους που δεν σε ξέρουν καλά. Κάποιες, όμως, ακόμα και για σένα». Η μνήμη όπου και να την αγγίξεις πονεί, έγραφε ο Γ. Σεφέρης.

Πενήντα χρόνια μετά τα γεγονότα της Νομικής και του Πολυτεχνείου και ενώ επιμένουν να φυτρώνουν εδώ και εκεί κάθε λογής «μοδάτοι» οψιμαθείς που επιχειρούν να αποδομήσουν την προσφορά της Γενιάς του Πολυτεχνείου και να ωραιοποιήσουν την περίοδο της Χούντας, ας έχουμε κατά νου ότι ο Δ. Σερεμέτης και όλοι οι εικοσάχρονοι τότε αγωνιστές εναντίον του χουντικού άγους, γνωστοί και άγνωστοι, προέβησαν στην πραγμάτωση της κορυφαίας επαναστατικής αρετής: περιφρούρησαν – για να θυμηθούμε τον Παντελή Κοροβέση – το δικαίωμά τους να παραμείνουν πολίτες.

Ο Θεοδόσης Ν. Νικολαΐδης είναι δρ Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης