Ο ποιητής που ερχόταν «από έναν κόσμο μακρινό»

Από μια συγκυρία, λίγες ημέρες μετά τον Θανάση Βαλτινό φεύγει μία ακόμη φωνή που ύμνησε τη μνήμη – ατομική και συλλογική –, την απώλεια της αθωότητας με τη μορφή της παιδικής ηλικίας, αλλά και των τόπων όπου κάποτε ρίζωσαν άνθρωποι. Γεννημένος το 1944 στον Τσαμαντά της Θεσπρωτίας, ο ποιητής Μιχάλης Γκανάς πέρασε το 1948 με την οικογένειά του στην Αλβανία εξαιτίας του Εμφυλίου, κι από κει στην Ουγγαρία. Η φυγή της οικογένειας από τη χώρα το 1954 και η επιστροφή στην Ελλάδα ήταν άλλη μία δυνατή περιπέτεια, την οποία αποτύπωσε στο αυτοβιογραφικό πεζογράφημά του «Μητριά Πατρίδα» (1981).

Το 1962 ξεκινά στην Αθήνα νομικές σπουδές, που ποτέ δεν τελειώνει λόγω βιοτικών αναγκών. Εκτοτε έζησε και εργάστηκε στην πρωτεύουσα. Βιβλιοπώλης για δεκαπέντε χρόνια στη «Δωδώνη» (1972-1987) – ένα επάγγελμα για το οποίο δήλωνε αργότερα περήφανος – συνεργάστηκε στη συνέχεια με την τηλεόραση ως επιμελητής λογοτεχνικών εκπομπών και σεναριογράφος, ενώ από το 1989 υπήρξε κειμενογράφος σε διαφημιστική εταιρεία, με την παραίνεση του καλού του φίλου Γιάννη Ευσταθιάδη.

Αν ακολουθήσουμε τις κατηγοριοποιήσεις, από τις οποίες αναπόφευκτα εξάγονται συμπεράσματα για τις συνθήκες μέσα στις οποίες δημιουργούν οι ποιητές, ο Μιχάλης Γκανάς ανήκει στην ποιητική γενιά του 1970: εκείνη της χαμηλής, εσωτερικής φωνής που προσπαθεί να αιχμαλωτίσει τη στιγμή, μία ιδέα, μία εικόνα και που ερέθισμά της είναι το υπαίθριο βίωμα, ο αγροτικός χώρος, η μνήμη του γενέθλιου τόπου.

Στην ποίηση εμφανίζεται το 1978 με πρώτη συλλογή τον «Ακάθιστο δείπνο» αφού έχει σχετιστεί με την ομήγυρη του Φίλιππου Βλάχου. Η ποίηση εκεί αντλεί έμπνευση από τα τραύματα της Ιστορίας και τους αφανείς ήρωες. Ακολούθησαν οι συλλογές «Μαύρα λιθάρια» (1981), «Γυάλινα Γιάννενα» (1989), μια συλλογή που πλέον ορίζει τη σχέση με τον τόπο του, «Παραλογή» (1993), «Ανθοδέσμη» (1993), «Ποιήματα και τραγούδια για μια νύχτα» (μαζί με τους Ηλία Λάγιο, Γιώργο Κοροπούλη και Διονύση Καψάλη, 1993), «Τα μικρά 1969-1999» (2000), «Αγνωστα και γνωστά ποιήματα» (2000), «Ο ύπνος του καπνιστή» (2003).

Την εσωτερικότητα των στίχων του και τη δύναμη της έκφρασης μέσα από μεταφορικές, ακόμη και σουρεαλιστικές εικόνες θα ξεχωρίσουν οι έλληνες συνθέτες και θα μελοποιήσουν: «Γυάλινα Γιάννενα» και «Πρώτο βράδυ στην Αθήνα» ο Νίκος Ξυδάκης, «Ασίκικο πουλάκι» ο Μίκης Θεοδωράκης σε ερμηνεία Βασίλη Λέκκα, «Τα κορμιά και τα μαχαίρια» ο Ara Dinkjian σε ερμηνεία Ελευθερίας Αρβανιτάκη. Ο Δημήτρης Παπαδημητρίου, εξάλλου, θα μελοποιήσει τέσσερα ποιήματά του στον δίσκο – πρόταση του 1996 «Τραγούδια για τους μήνες», επίσης με την Αρβανιτάκη: «Λιανοτράγουδο», «Πάμε ξανά στα θαύματα», «Μαύρα πιόνια», «Του πόθου τ’ αγρίμι».

Παράλληλα, μεταφράζει τις «Νεφέλες» του Αριστοφάνη και το «Επτά επί Θήβας» του Αισχύλου. Αλλά και το «Ασμα Ασμάτων» συνθέτοντας μέσω του βιβλικού κειμένου ένα δικό του, εντελώς σύγχρονο, εκτενές ερωτικό ποίημα. Σ’ αυτή την παράλληλη εργογραφία ανήκουν, εξάλλου, οι διασκευές της «Ιλιάδας» και της «Οδύσσειας» (Πιάσε το χέρι μου, Θεά· ψυχή μου δώσε ρεύμα / να γράψω μ’ έναν κεραυνό πάνω σε μαύρη πλάκα / του Αχιλλέα τον θυμό και τ’ Αρχηγού το πείσμα / μήπως και ταρακουνηθούν οι δύο πολεμάρχοι).

Διακρίσεις

Το 1994 τιμήθηκε με το Β’ Κρατικό Βραβείο Ποίησης για την «Παραλογή», το 2009 με το βραβείο Καβάφη, το 2011 με το βραβείο Ακαδημίας Αθηνών (Ιδρυμα Πέτρου Χάρη) για το σύνολο του έργου του, τo 2021 με το Μεγάλο Βραβείο Jean Moreas για το έργο και την προσφορά του στα ελληνικά γράμματα. Επίσης το 2021 ήταν ανάμεσα στους φιναλίστ του The Anglo – Hellenic League Runciman Award για το δίγλωσσο βιβλίο του «Α greek ballad: selected poems» (Yale University Press, 2020), καθώς και στους φιναλίστ του διεθνούς κύρους βραβείου Neustadt International Prize for Literature 2021 για το ίδιο βιβλίο.

«Είμαι επηρεασμένος ακόμα από το δημοτικό τραγούδι. Ολα τα θέματά μου θα μπορούσαν να τα πουν παλιομοδίτικα», λέει στον Γιάννη Μπασκόζο στη συνέντευξή του στο «Βήμα» το 2012: «Οταν έβγαλα το ’78 το πρώτο μου βιβλίο με θεώρησαν παλιό, ερχόμουν από έναν κόσμο μακρινό. Και σήμερα ακόμα νιώθω ότι συνεχίζω αυτόν τον κόσμο. Αυτοί σταμάτησαν να τραγουδούν, εγώ συνεχίζω. Το δημοτικό τραγούδι ήταν η κιβωτός μου, η σωτηρία μου. Ενας οικείος λόγος που βρίσκεται μέσα στην αναπνοή του Ελληνα. Επίσης, πέρα από το δημοτικό τραγούδι, υπάρχει και η ίδια η γλώσσα η ομιλούμενη, που έχει μουσικότητα και ακρίβεια στην έκφραση, παρρησία και αυτάρκεια».