Ενας συγκλονιστικός Ηθο – ποιός

Ηταν 8 Νοεμβρίου του 2005, όταν «αποχωρούσε» από τα εγχώρια επίγεια ένας σπάνιος και γλυκός άνθρωπος, ένας σπουδαίος πρωταγωνιστής, ένας ταμένος του θεάτρου, ένας συγκλονιστικός Ηθο – ποιός: ο Αλέκος Αλεξανδράκης. Λίγο μετά τη μεγάλη αυτή απώλεια έγραψα στα «ΝΕΑ» μια επιφυλλίδα που τιτλοφορούσα «Κάλλος, πάθος, ήθος», από την οποία επιτρέψτε μου σήμερα να σταχυολογήσω ορισμένα αποσπάσματα, τιμώντας έτσι τη μνήμη ενός πολύ εκλεκτού φίλου και συνοδοιπόρου στα θεατρικά μας τεκταινόμενα:

Πρωτοείδα τον Αλέκο Αλεξανδράκη στην Επίδαυρο το 1954, στον «Ιππόλυτο» του Ευριπίδη, με σκηνοθέτη τον Ροντήρη, εγώ μαθητής τελειόφοιτος Γυμνασίου, που είχα φθάσει με εκδρομή της Περιηγητικής Λέσχης της επαρχιακής μου γενέτειρας πόλης στο αργολικό κοίλον. Το θέατρο ήταν κατάμεστο, κάτι πρωτόφαντο για τα τότε θεατρικά ήθη. Πουθενά αλλού δεν μπορούσε να συρρεύσει και να θεατρισθεί τόσο πλήθος. Μετά τον Πρόλογο της Αφροδίτης, που έπαιζε δεσποτικά ωραία η Κάκια Παναγιώτου, έγινε το θαύμα. Ο Ροντήρης δώριζε στον Ελληνα θεατρόφιλο και στην αισθητική του θεάτρου μια νέα του αποκάλυψη, τον τρίτο στη σειρά ζεν πρεμιέ εν ω ηυδόκησε (πρώτος ήταν ο Νίκος Δενδραμής, δεύτερος ο Δημήτρης Χορν, θα ακολουθούσε τέταρτος ο Δημήτρης Παπαμιχαήλ).

Η είσοδος του ταμένου στην Αρτέμιδα παρθένου, αγνού, απειρόγαμου εφήβου στη σκηνή, κατά το κείμενο, γίνεται με τη συνοδεία των συνκυνηγών του και τον λαγωνικών. Ο Ροντήρης προεξέτεινε τον σκηνικό χώρο πίσω από τη δεξιά, όπως κοιτάμε τη σκηνή, πάροδο, πάνω στα πρανή του λόφου, μέσα στα πεύκα. Από εκεί ξεκίνησε ο Αλεξανδράκης με τους γυμνασμένους ηθοποιούς συντρόφους του στα κυνήγια και στην κατά φύση ζωή, κατηφόρισε από τον λόφο και μπήκε στην ορχήστρα το απόλυτο Κάλλος και η επηρμένη, αλαζονική αγνότητα. Η διπλή Υβρις. Αυτό που έγινε εκείνη τη νύχτα δεν έχει προηγούμενο και επόμενο. Δεκαπέντε χιλιάδες θεατές έβγαλαν ένα θαυμαστικό, αυθόρμητο «ω, ω» και σηκώθηκαν σαν αυτόματα όρθιοι, χωρίς να χειροκροτήσουν, χωρίς άλλη αντίδραση. Αναυδοι, έκπληκτοι, αμήχανοι, με εκείνη την αμηχανία που αισθάνεται κανείς μπροστά στο όσιο, αλλά και το αμαρτωλό. Υπάρχει πάντα μια αμηχανία μπροστά στο ακραίο, το εκτός ορίων. Τρέχοντας ο Αλεξανδράκης – Ιππόλυτος, φορώντας έναν κοντό χιτώνα, έργο εξαίσιο του μάγου Αντώνη Φωκά, είχε ακάλυπτα τα μπράτσα και τα πόδια κάτω από τους μηρούς, έδειχνε το ασκημένο σώμα, με τους γραμμένους μυς, χωρίς κανέναν βιασμό στην ανατομία και στο μέτρο. Κρατώντας το τόξο και προτρέποντας συντρόφους και κυνηγετικά σκυλιά να τον ακολουθήσουν, χωρίς ίχνος κόπωσης ή αντιαισθητικού ιδρώτα, έπεσε στον βωμό της Αρτέμιδος για να προσφέρει «στέφανον εξ ακηράτου λειμώνος». Τώρα το έκπαγλο κάλλος είχε Φωνή. Χωρίς ίχνος στόμφου, αλλά με πλήρη αίσθηση του μεγέθους και σεβασμού στο ποιητικό κείμενο, στη μετάφραση του Δημητρίου Σάρρου, μελώδησε τον ίαμβο. Εκείνη η Φωνή δεν ήταν ήχος, δεν ήταν απλός ρυθμός, δεν ήταν μια υποταγή στην τυραννία του μέτρου. Είχε ψυχή, ήταν ό,τι Δάσκαλος πρέσβευε, «η μουσική έκφραση των συναισθημάτων»… Εκείνη η Φωνή ήταν ο τρόπος, με τον οποίον η όψη έγινε μέλος και ο «νεανίας καλός» των αρχαίων αγγείων αποκάλυψε την ενδιάθετη αγαθότητα. Ω, ναι, σίγουρα αυτό το πλάσμα, αυτός ο χαρισματικός έφηβος ήταν η απόλυτη ύβρις, κάπου η φύση λάθεψε και έσπασε το καλούπι του ωραίου, της ξέφυγε το υλικό, αυθαδίασε, αυτονομήθηκε και επηρμένο σκαρφάλωσε στην κορυφή της υπερβολής. Δεν επιτρέπεται το πλάσμα να προσπερνά τον Πλάστη, το δημιούργημα τον Δημιουργό, το κτίσμα τον Κτίστη. Ο Ιππόλυτος του Αλεξανδράκη από τη πρώτη του κιόλας ανατολή στον ορίζοντα του σκηνικού μύθου κόμιζε ως ηθοποιός και ως πρόσωπο του δράματος κάτι το απρόσιτο, το κινδυνώδες, το απειλητικό, κάτι σαν ιερή μανία και δεσποτική μάστιγα. Την άλλη χρονιά, το 1955, ο Αλεξανδράκης ήταν και πάλι στην Επίδαυρο, στην «Εκάβη» του Ευριπίδη, με την Παξινού στον ομώνυμο ρόλο, τον Κωτσόπουλο – Πολυμήστορα και τον Μινωτή, σκηνοθέτη και Ταλθύβιο. Ο Αλέκος έπαιζε το «Είδωλον του Πολυδώρου», ένα φάντασμα του μικρού γιου της Εκάβης. Τον ρόλο αυτόν τον είχε παίξει το 1927 ο Ροντήρης στην παράσταση του Φώτου Πολίτη στο Παναθηναϊκό Στάδιο, με την Κοτοπούλη – Εκάβη, τον Βεάκη – Πολυμήστορα και πάλι τον Μινωτή – Ταλθύβιο. Τι εξαίσια σκυταλοδρομία! Ο Αλεξανδράκης κατέφυγε στο γνωστό στο θέατρο της εποχής «Κρυφό σχολειό» του Ροντήρη. Ο Πολύδωρος του Αλεξανδράκη διήνυσε την απόσταση από τα δεξιά της σκηνής-καλύβας που έχτισε ο Κλώνης, στα αριστερά με μια κίνηση ονειρική, με μια εσωτερικότητα που θύμιζε τεντωμένο τόξο και με μια βαθιά φωνή εξ εγκάτων.

Ηταν η ευτυχισμένη εποχή που ο Αλεξανδράκης ήταν στο Εθνικό Θέατρο και ευτυχήσαμε να τον δούμε σε συνταρακτικές ερμηνείες, με σκηνοθέτες τον Μινωτή, τον Σολομό, τον Κωστή Μιχαηλίδη. Τι γκάμα ερμηνευτική, από την τραγωδία στο ελισαβετιανό θέατρο, από τον γερμανικό ρομαντισμό στη γαλατική ευφράδεια και στην ελληνική κωμική χάρι. Πώς να ξεχάσει κανείς τον Λαέρτη στον «Αμλετ» του Μινωτή (1955); Σαν να ήταν χθες, αναπλάθω στη μνήμη μου την ορμητική του είσοδο στη σκηνή, όταν επικεφαλής εξεγερμένου πλήθους έρχεται να απαιτήσει εξηγήσεις για τον θάνατο του πατέρα του Πολώνιου. Πώς να ξεχάσεις τη συντριβή του μπροστά στην παραλογισμένη αδελφή του Οφηλία – Τζένη Καρέζη και πώς να περιγράψει η πένα της έκθαμβης εφηβείας μου και της εν τω μεταξύ κριτικής μου πείρας τη σκηνή που πηδάει μέσα στον τάφο της Οφηλίας και ανδροκαλιέται με τον Μινωτή – Αμλετ; Πώς να τον ξεχάσεις Μόρτιμερ, ερωτευμένο με τη Μαρία – Μανωλίδου στη «Μαρία Στιούαρτ» του Σίλερ, στη σκηνοθεσία του Σολομού, με την Αρώνη – Ελισάβετ; Και αμέσως μετά στη «Λεοκάντια» του Ζιροντού, δίπλα πάλι στη Μανωλίδου, ο χαρισματικός με τη χαρισματική, δύο ηθοποιοί που έκαναν υποκριτική, ανασαίνοντας. Στο παιγνιώδες ερωτικό ρομάντζο του Τερζάκη «Μια νύχτα στη Μεσόγειο» ο λαμπερός ζεν πρεμιέ δεξιώθηκε την άλλη χαρισματική ενζενί που ανέτειλε τότε, την Τζένη Καρέζη.

Από τον αμερικανικό ρεαλισμό του «Ηταν όλοι τους παιδιά μου» του Αρθουρ Μίλερ στα σκοτεινά συνειδησιακά, ενοχικά σοκάκια του Ντοστογέφσκι στον αριστουργηματικό Ρασκόλνικοφ που έπλασε στο «Εγκλημα και Τιμωρία» με σκηνοθέτη τον Γιώργο Σεβαστίκογλου. Και να προσθέσω τον ρόλο του μεγάλου γιου στον «Γυρισμό» του Πίντερ, σε μια από τις σημαντικότερες σκηνοθεσίες του Μίνου Βολανάκη (μαζί με Βασίλη Διαμαντόπουλο και Νόνικα Γαληνέα) και τον εξουθενωμένο Ιλ στην «Επίσκεψη της Γηραιάς Κυρίας» του Ντίρενματ, με τη Γαληνέα – Κλαίρη Ζαχανασιάν. Βέβαια, ο Αλεξανδράκης έπαιξε πολύ και εξαίσιο μπουλβάρ και κάθε τόσο δραπέτευε για να κεντήσει υποκριτικές δαντέλες, όπως στο «Σλουθ» με τον Χορν. Τον άνθρωπο Αλεξανδράκη, τον φίλο, τον ευγενικό συζητητή, τον κρατάω για μένα, όπως κάθε ακριβό, πολύτιμο πλάσμα.