Απομεινάρια των Βρετανών στο Μακεδονικό Μέτωπο

Ενα χωράφι που από τα σπλάχνα του αναβλύζει… ρούμι. Κήποι σπαρμένοι με κάλυκες και θραύσματα οβίδων που ξεπροβάλλουν δίπλα στα λουλούδια. Σκουλαρίκια και οικιακά σκεύη κατασκευασμένα από την άτρακτο του Ζέπελιν που καταρρίφθηκε το 1916 στη Θεσσαλονίκη. Πρόκειται για ορισμένα μόνο από τα «απομεινάρια» της παρουσίας των βρετανικών στρατευμάτων στην Ελλάδα κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, τα οποία, μαζί με τις υπόλοιπες δυνάμεις των Συμμάχων, είχαν στρατοπεδεύσει στη Μακεδονία από το 1915. Η τριετής και πλέον δράση τους στην ευρύτερη περιοχή αποτιμάται από πολλούς ιστορικούς ως καθοριστική για την επιτάχυνση της λήξης του πολέμου, αλλά και επωφελής για τους κατοίκους της Θεσσαλονίκης – παρότι δεν έπαυαν να είναι ένας στρατός κατοχής.

Σπάνια τεκμήρια αυτής της ταραχώδους περιόδου, που παρουσιάζουν σήμερα «ΤΑ ΝΕΑ», πρόκειται να εκτεθούν – τα περισσότερα για πρώτη φορά – την προσεχή εβδομάδα στο Λονδίνο, ζωντανεύοντας ατομικές και συλλογικές μνήμες από τον Μεγάλο Πόλεμο. Στην έκθεση που διοργανώνει η πρεσβεία της Ελλάδας στο Ηνωμένο Βασίλειο θα αποκαλυφθούν κειμήλια από το Μακεδονικό Μέτωπο τα οποία ρίχνουν φως στην παρουσία των βρετανών στρατιωτών στη Θεσσαλονίκη και αφηγούνται άγνωστες πτυχές της καθημερινότητάς τους, αλλά και της σχέσης τους με τον ελληνικό πληθυσμό. «Οι βρετανοί ιστορικοί λένε ότι το Μακεδονικό Μέτωπο ήταν πάρα πολύ σημαντικό, διότι επιτάχυνε το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Και, πράγματι, αυτό ισχύει», λέει στα «ΝΕΑ» ο Βλάσης Βλασίδης, καθηγητής Ιστορίας στο Τμήμα Βαλκανικών, Σλαβικών και Ανατολικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Μακεδονίας.

ΣΗΜΑΝΤΙΚΗ ΣΥΜΒΟΛΗ. Γνωστό και ως Μέτωπο της Θεσσαλονίκης, το Μακεδονικό Μέτωπο (1915 – 1918) αποτέλεσε μια προσπάθεια των δυνάμεων της Αντάντ («Εγκάρδιας Συνεννόησης») να συνδράμουν τη Σερβία έπειτα από την επίθεση – και κατόπιν την κατάληψή της – που δέχθηκε από τη Γερμανία, την Αυστροουγγαρία και τη Βουλγαρία. Στις 5 Οκτωβρίου 1915, βρετανικά και γαλλικά στρατεύματα αποβιβάστηκαν στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης, η οποία είχε απελευθερωθεί μόλις τρία χρόνια νωρίτερα. Η εκστρατεία των συμμαχικών δυνάμεων περιελάμβανε μάχες σε ένα μέτωπο 400 χιλιομέτρων που εκτεινόταν από την Αλβανία έως τον Στρυμόνα. Η αποστολή τους στέφθηκε, τελικά, με επιτυχία, με τη συνθηκολόγηση της Βουλγαρίας και την απελευθέρωση της Σερβίας τον Σεπτέμβριο 1918. «Η παρατεταμένη αδράνεια στο Μακεδονικό Μέτωπο οδήγησε τους ιστορικούς να υποβαθμίσουν τη σημασία του για πολλές δεκαετίες. Ωστόσο, η τελική επίθεση των Αγγλογάλλων και των συμμάχων τους το 1918 υπήρξε σημαντική: οδήγησε στην παράδοση της Βουλγαρίας και, μαζί με τις παράλληλες εξελίξεις στο Δυτικό Μέτωπο και στη Μέση Ανατολή, συνέβαλε στην κατάρρευση των Κεντρικών Δυνάμεων και τελικά στη λήξη του πολέμου», τονίζει στα «ΝΕΑ» ο Πάρις Παπαμίχος Χρονάκης, λέκτορας Νεότερης Ελληνικής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Royal Holloway του Λονδίνου, και εκ των ομιλητών στην εκδήλωση της πρεσβείας.

Κατά το μεγαλύτερο μέρος των συγκρούσεων, η Ελλάδα επισήμως παρέμεινε ουδέτερη, παρότι η εδαφική της ακεραιότητα και η εθνική της κυριαρχία παραβιάστηκαν επανειλημμένα και από τις δύο πλευρές. Η χώρα εισήλθε στον πόλεμο, στο πλευρό της Αντάντ, τον Ιούνιο του 1917. Η διάσταση απόψεων μεταξύ του πρωθυπουργού Ελευθέριου Βενιζέλου και του βασιλιά Κωνσταντίνου (ο πρώτος ήταν υπέρ της Αντάντ, ο δεύτερος υπέρ της φιλικής προς τη Γερμανία ουδετερότητας) οδήγησε στον Εθνικό Διχασμό, ο οποίος καθόρισε τη χώρα για πολλές δεκαετίες. «Η Ελλάδα επηρεάστηκε από τον A’ Παγκόσμιο Πόλεμο πολύ πριν εισέλθει σε αυτόν. Οι συγκρούσεις πυροδότησαν σκληρές εσωτερικές διενέξεις και ενίσχυσαν τις ελπίδες των αλυτρωτιστών ότι η έκβαση του πολέμου θα ωφελούσε την Ελλάδα η οποία θα μπορούσε ενδεχομένως να επεκτείνει περαιτέρω τα εδάφη της. Ο αποκλεισμός της Μεσογείου από τους Συμμάχους έβλαψε άμεσα την ελληνική οικονομία, ενώ η εισβολή τους στην Αθήνα πόλωσε περαιτέρω την πολιτική κατάσταση της χώρας», επισημαίνει στα «ΝΕΑ» η Χέδερ Τζόουνς, καθηγήτρια Νεότερης και Σύγχρονης Ευρωπαϊκής Ιστορίας στο University College London, η οποία επίσης θα μιλήσει στο Λονδίνο.

Η ΣΥΛΛΟΓΗ ΝΙΚΟΛΤΣΙΟΥ. Η εκδήλωση με τίτλο «Συμμαχικές Ιστορίες: Μια ελληνοβρετανική θεώρηση του Μεγάλου Πολέμου» θα πραγματοποιηθεί την προσεχή Δευτέρα 11 Νοεμβρίου, ημέρα μνήμης των πεσόντων του πολέμου. Στην πρεσβευτική κατοικία στο Μέιφερ του Κεντρικού Λονδίνου θα εκτεθούν, για δύο ημέρες, κειμήλια από τη συλλογή του συνταγματάρχη ε.α. Βασίλειου Νικόλτσιου: κομμάτια του Ζέπελιν, μέρος του εξοπλισμού και προσωπικά αντικείμενα των βρετανών στρατιωτών, φωτογραφίες και εικαστικά έργα. «Αρχισα να συλλέγω κειμήλια πριν από 50 χρόνια. Τα πιο σπάνια τα βρήκα σε δημοπρασίες, άλλα σε παλαιοπωλεία. Ξεκινάς με τη στολή και τον οπλισμό κι έπειτα αναζητάς ό,τι άλλο είχε μαζί του ο στρατιώτης: μια ξυριστική μηχανή, μια φωτογραφία, ένα πορτοφόλι, κέρματα που είχαν ξεμείνει στην τσέπη. Ολα συνθέτουν το παζλ της παρουσίας του», λέει στα «ΝΕΑ» ο Νικόλτσιος, ο οποίος είναι ειδικός σύμβουλος του Πολεμικού Μουσείου Αθηνών. Θα εκτεθούν, ακόμη, παράσημα και ένα ξίφος του Βασιλικού Πολεμικού Ναυτικού που ανήκουν στον συλλέκτη Μενέλαο Δανέλλη. «Η Ελληνική Πρεσβεία στο Λονδίνο τιμά τους πεσόντες του Μεγάλου Πολέμου, κατά τον ίδιο τρόπο που τίμησε την 80ή επέτειο φέτος από την απόβαση της Νορμανδίας, στις 6 Ιουνίου, μέσα από την ιστορία του θρυλικού ελληνικού αντιτορπιλικού “Αδρίας”. Και οι δύο εκδηλώσεις αναδεικνύουν τις συμμαχίες της Ελλάδας με τη Βρετανία κατά τον Α’ και Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και τη διαχρονική φιλία των δύο λαών και χωρών που βρέθηκαν πολλές φορές στην ίδια πλευρά της Ιστορίας. Κεντρικό άξονα της εκδήλωσης αποτελεί η έκθεση κειμηλίων από τη συλλογή του κ. Νικόλτσιου, καθώς και η κόκκινη παπαρούνα, σύμβολο της μνήμης των πεσόντων του πολέμου και με ιδιαίτερο συμβολισμό και στο Ηνωμένο Βασίλειο, η οποία θα αναδειχθεί μέσα από τη λογοτεχνική και καλλιτεχνική δημιουργία», δηλώνει στα «ΝΕΑ» ο πρεσβευτής της Ελλάδας στο Ηνωμένο Βασίλειο Γιάννης Τσαούσης. Στην εκδήλωση θα αναγνωστεί – από τον ύπατο αρμοστή του Καναδά στο Λονδίνο και πρώην υπουργό Ραλφ Γκούντειλ – το ποίημα «Στις πεδιάδες της Φλάνδρας» που έγραψε ο καναδός αντισυνταγματάρχης Τζον ΜακΚρέι το 1915, εμπνευσμένος από τις παπαρούνες που άνθιζαν ανάμεσα στους τάφους των θυμάτων, αλλά και η ενότητα «Η μυστική παπαρούνα» της «Ζωής εν τάφω» του Στράτη Μυριβήλη.

«ΕΠΩΦΕΛΗΣ» ΚΑΤΟΧΗ. Η Βρετανική Δύναμη Θεσσαλονίκης (British Salonika Force) έφτασε να αριθμεί 220.000 στρατιώτες. Η δράση της στη Μακεδονία αποτιμάται θετικά και για… εξωπολεμικούς λόγους. «Οταν αποχώρησαν οι Βρετανοί, άφησαν πίσω τους πολεμοφόδια, φάρμακα, κρεβάτια, νοσοκομειακά μηχανήματα και υποδομές. Το καθαρό νερό που είχε η πόλη, οι σιδηροδρομικές γραμμές, οι δρόμοι που χαράχτηκαν ή βελτιώθηκαν – όλα χρησιμοποιήθηκαν μετά από τους κατοίκους. Επιπλέον, υπέγραψαν συμβόλαια με τον μύλο Αλλατίνη και καθημερινά έφερναν σιτάρι, καλαμπόκι, πίτουρα και κάρβουνο, ψήνοντας ψωμί για όλους», εξηγεί ο Βλασίδης. Ωστόσο, προσθέτει, «επρόκειτο για στρατό κατοχής. Στην Αριδαία ή στη Δυτική Μακεδονία δεν άφηναν τον κόσμο να κυκλοφορεί ελεύθερα ή να μεταφέρει το γάλα του για να το πουλήσει. Μιλάμε, βέβαια, για καθεστώς πολέμου».

Κατά τον Χρονάκη, «το Μακεδονικό Μέτωπο αποτελεί μια μοναδική στιγμή πολυπολιτισμικής έκρηξης σε συνθήκες σύγκρουσης: είναι η στιγμή που η ελληνική Μακεδονία, ένα μωσαϊκό εθνοτήτων που είχε ενταχθεί στο ελληνικό κράτος μόλις τρία χρόνια πριν, συναντά έναν εξίσου πολυεθνοτικό στρατό που περιλαμβάνει “μαχητές από είκοσι διαφορετικές φυλές και τρεις ηπείρους”, όπως παρατηρούσε εντυπωσιασμένη η Δήμητρα Βακά. Σκωτσέζικες γκάιντες συνηχούν με μακεδονίτικα κλαρίνα. Η συνάντηση όμως είναι αμφίσημη. Αφενός, η παρουσία ενός στρατού που υπερβαίνει το μισό εκατομμύριο άνδρες δημιουργεί πρωτοφανείς ευκαιρίες πλουτισμού. Αφετέρου, οι Αγγλογάλλοι διοικούν την περιοχή με τρόπο αποικιοκρατικό και ο πληθυσμός υποφέρει από την ανεξέλεγκτη κερδοσκοπία και τη βίαιη στρατολόγηση των βενιζελικών».

Το Ζέπελιν που έγινε… σουβενίρ

Η Θεσσαλονίκη έγινε αρκετές φορές στόχος γερμανικών αεροπορικών βομβαρδισμών, ορισμένοι εκ των οποίων εξαπολύονταν από πηδαλιουχούμενα αερόπλοια τύπου Ζέπελιν. Στην τρίτη τέτοια επιδρομή, τον Μάιο 1916, το Ζέπελιν LZ-85 εντοπίστηκε εγκαίρως από τους προβολείς της αντιαεροπορικής άμυνας και καταρρίφθηκε από το βρετανικό θωρηκτό «Αγαμέμνων» (επί του οποίου, δυόμισι χρόνια αργότερα, υπογράφηκε η Συνθήκη του Μούδρου που επισφράγισε τη συνθηκολόγηση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας). Το αερόπλοιο τυλίχθηκε στις φλόγες και κατέπεσε στις εκβολές του Αξιού. Τα συντρίμμια του επανασυναρμολογήθηκαν και ο κατασκευασμένος από αλουμίνιο σκελετός του αρχικά εκτέθηκε στην πλατεία του Λευκού Πύργου. Αργότερα, ξηλώθηκε και μετατράπηκε σε ό,τι βάλει ο νους: σουβενίρ, δίσκους σερβιρίσματος, κοσμήματα, χαρτοκόπτες, ακόμη και χριστιανικούς σταυρούς. «Είχα την τύχη να αποκτήσω κομμάτια του Ζέπελιν. Ενας Βρετανός μού δώρισε ένα όργανο πλοήγησης από το πιλοτήριο που το είχε από τον προπάππο του. Σε δημοπρασία στη Βρετανία εντόπισα άλλα τρία αντικείμενα: ένα κομμάτι αλουμίνιο, ένα όργανο πλοήγησης και ένα τμήμα από το εξωτερικό κάλυμμα», αναφέρει ο Νικόλτσιος.

Εκτός από τις – περιορισμένες – απώλειες στις μάχες, οι Τόμηδες, όπως αποκαλούνταν οι βρετανοί στρατιώτες, είχαν να αντιμετωπίσουν και έναν άλλο, φρικτό, εχθρό: τα κουνούπια. Μέσα σε τρία χρόνια, καταγράφηκαν περισσότερα από 162.000 κρούσματα ελονοσίας. Αρκετοί πέθαναν, ενώ η υγεία πολλών ακόμη υπέστη μόνιμες βλάβες. Συνολικά, σημειώθηκαν 505.024 απώλειες εκτός μάχης. Οι απώλειες στη μάχη ανήλθαν σε 23.787.

Το χωράφι με τις «ρουμιές». Οταν δεν πολεμούσαν και δεν ασχολούνταν με εργασίες, οι Τόμηδες ξεκουράζονταν, ενίοτε με τη… συντροφιά του αγαπημένου τους ποτού. «Ακόμη και στο τσάι τους έβαζαν ρούμι, ενώ οι αξιωματικοί προτιμούσαν το “ανώτερο” ουίσκι. Στην ανατολική πλευρά του Στρυμόνα, υπάρχει ένα χωριό που λέγεται Πεπονιά. Στο χωράφι ενός αγρότη ξεπρόβαλλε ένας λοφίσκος. Κάποια στιγμή, θέλησε να τον διαλύσει με μια μπουλντόζα. Ξαφνικά άρχισαν να ακούγονται ήχοι σπασίματος και όλος ο τόπος μύρισε ρούμι!», αφηγείται ο Νικόλτσιος. Τι είχε συμβεί; «Επί ογδόντα χρόνια, ο λοφίσκος έκρυβε πήλινα δοχεία με ρούμι που είχαν θάψει οι Βρετανοί. Η μυρωδιά απλώθηκε σε ολόκληρη την περιοχή, καθώς είχαν σπάσει τουλάχιστον 150 φιάλες των 2,5 λίτρων». Περίπου 35 χιλιόμετρα βορειότερα, στην Τζουμαγιά, τη σημερινή Ηράκλεια Σερρών, «βρήκαμε στον κήπο μας 60 πασσάλους συρματοπλεγμάτων, κάλυκες και κομμάτια από οβίδες, ακόμη και ένα ινδικό μαχαίρι με οφιοειδή λάμα που προφανώς ανήκε σε κάποιον Ινδό που υπηρετούσε στον βρετανικό στρατό».