Στοχασμοί για το γήρας {CR}και την πολιτική

Στη, σχεδόν, τελευταία γραμμή από το Περί της εμπειρίας, τελευταίο από τα μνημειώδη Δοκίμιά του, ο υπερήλικας για τα μέτρα της εποχής Μισέλ ντε Μονταίνι (1533-1592) έγραφε: «τα γεράματα έχουν κάπως ανάγκη στοργικού χειρισμού». Στο πιο πρόσφατο βιβλίο του, Η ζωή, τα γηρατειά και ο θάνατος μιας γυναίκας του λαού, εκδόσεις Νήσος 2024, ο Ντιντιέ Εριμπόν δεν τον άκουσε.

Ακουσε βεβαίως άλλους, όχι λιγότερο σημαντικούς ούτε λιγότερο συναφείς προς τον προβληματισμό που αναλαμβάνει να μας εκθέσει. Η ζωή, τα γηρατειά και ο θάνατος μιας γυναίκας του λαού έρχεται λίγα μόλις χρόνια μετά την αυτοβιογραφική Επιστροφή στη Ρενς (κυκλοφορεί στα ελληνικά επίσης από τις εκδόσεις νήσος). Εκεί, ο συγγραφέας ανέσκαψε τον κόσμο των παιδικών του χρόνων, τις αναμνήσεις από την οικογένειά του και τον κόσμο της εργατικής τάξης, τη διαδικασία της κοινωνικής του ανέλιξης και ατομικής καταξίωσης παραδίδοντάς μας έναν στοχασμό επάνω στους όρους συγκρότησης των κοινωνικών, έμφυλων και πολιτικών ταυτοτήτων στη σημερινή Γαλλία. Με το νέο του βιβλίο, ο κοινωνιολόγος και ακτιβιστής Εριμπόν, επεκτείνει το νήμα της ανάλυσής του διευρύνοντας τον ορίζοντα του εγχειρήματός του σε νέα πεδία.

Τις προθέσεις του άλλωστε τις δηλώνει εξαρχής. Ανασυστήνοντας τη ζωή της μητέρας του, οικιακής βοηθού, καθαρίστριας και κατόπιν εργάτριας σε εργοστάσιο, θα αφηγηθεί τη φθίνουσα βιολογική της πορεία, την εισαγωγή της σε οίκο ευγηρίας και εν τέλει τον θάνατό της. Θέμα του βιβλίου είναι το μοιραίο του βίου, και ό,τι, φυσικά, προηγείται: η συνθήκη του γήρατος η οποία περιγράφεται με εργαστηριακή ακρίβεια ως μια διαδικασία κοινωνικού και σωματικού εκτοπισμού, ως, με άλλα λόγια, μια μεταβολή της οντολογικής μας σχέσης με τον χώρο και τον χρόνο. Σε μια αφήγηση που δανείζεται από ποικίλα αφηγηματικά είδη (βιογραφία, αυτοβιογραφία, δοκίμιο), το έργο δεν αποβλέπει ούτε στην εύκολη συγκίνηση ούτε στη σκιαγράφηση ενός ιδανικού πορτρέτου της μητέρας – για την οποία στην πραγματικότητα δεν μαθαίνουμε και πάρα πολλά. Εστιάζοντας τον φακό του «στο γήρας, στις σωματικές συνέπειες που έχουν τα σκληρά χειρωνακτικά επαγγέλματα, στην πραγματικότητα των σύγχρονων οικογενειακών δομών, στην ιστορία της στέγασης στις πόλεις, στην κοινωνική και πολιτική διαχείριση της τρίτης ηλικίας, της ασθένειας και της εξάρτησης» (σελ. 25), ο Εριμπόν αναλαμβάνει να αφηγηθεί την ιστορία των ανθρώπων του λαού, όπως τους αποκαλεί, για να δώσει υπόσταση στη φωνή τους και να αναστοχαστεί τις θεμελιώδεις συνθήκες της ζωής (και του θανάτου) τους.

Ανθρωπος περισσότερο της δράσης παρά των αμφιθεάτρων, μέντορας των πολύ αγαπητών και στη χώρα μας Εντουάρ Λουί και Ζεφρουά ντε Λαγκανερί, ο Ντιντιέ Εριμπόν πρεσβεύει μια θέαση της ζωής στην οποία το πρακτικό και το θεωρητικό του βίου συμπλέκονται στην ερμηνεία του κόσμου. Η, με τη θετική έννοια, στρατευμένη αυτή στάση είναι στην ουσία της πολιτική. Τέτοια είναι και η στόχευση του βιβλίου.

Από το ατομικό στο συλλογικό

Πρόκειται για τον θρίαμβο της επαγωγικής σκέψης. Εκκινώντας από την περίπτωση της μητέρας του, ο Εριμπόν θα οδηγηθεί στη διαπίστωση πως ο κόσμος των γηρατειών είναι στην πραγματικότητα αποκλεισμένος από τα φιλοσοφικά συστήματα της Δύσης ώστε εν τέλει να καταλήξει στη διατύπωση του χειραφετητικού του αιτήματος: «μπορούν να μιλήσουν οι ηλικιωμένοι;  Και στη συνέχεια, αν η απάντηση στο πρώτο ερώτημα είναι αρνητική, τι μπορούμε, τι πρέπει να κάνουμε για να τους ακούσουμε αν δεν μιλάνε;» (σ. 224).

Σε συνεχή διάλογο με κλασικά κείμενα της σύγχρονης λογοτεχνίας (Σ. Μπέκετ, Τζ. Μ. Κουτσί, Α. Σολζενίτσιν, Α. Ερνώ, Ντ. Κις), των ανθρωπιστικών επιστημών (Π. Μπουρντιέ, Μ. Φουκώ, Ζ. Π. Σαρτρ, Ζ. Ντυμπί, Μ. Μως) και της «λογοτεχνίας του γήρατος» (Σ. ντε Μπωβουάρ, Ν. Ελίας – κατά παράδοξο τρόπο όμως καθόλου του Ν. Μπόμπιο), ο συγγραφέας χτίζει μια στιβαρή αφήγηση, τα τέσσερα κεφάλαια της οποίας αντιστοιχούν σε τρία μέρη. Το πρώτο, και πιο αφηγηματικό, περιγράφει το σύντομο χρονικό διάστημα ανάμεσα στην απόφαση για την εισαγωγή της μητέρας του σε ειδική μονάδα φροντίδας ηλικιωμένων, μια απόφαση που προκάλεσε αρκετές οικογενειακές συγκρούσεις, μέχρι τον θάνατό της. Στις σελίδες αυτές θα έχει την ευκαιρία να μιλήσει, ξανά, για την ιστορία των οικογενειακών μετακομίσεων που ταυτίζονται με την φθίνουσα πορεία της εργατικής τάξης, για το γαλλικό σύστημα κοινωνικών παροχών αλλά και για τον κοινωνικό κύκλο της μητέρας του και το πατριαρχικό σύστημα κυριαρχίας εντός του οποίου ανατράφηκε και έζησε, για τις σχέσεις της με τον πατέρα του, για το ψυχικό σθένος που απαιτούσε η παρατήρηση της προϊούσας σωματικής της αδυναμίας και, φυσικά, για την ψυχική προετοιμασία για το αναπόφευκτο.

Ενα από τα κύρια χαρακτηριστικά του βιβλίου είναι ακριβώς αυτή η αναγνώριση εκ μέρους του συγγραφέα της προσωπικής του εμπλοκής με το θέμα του. Οσο και αν το αίτημα στο Η ζωή, τα γηρατειά και ο θάνατος μιας γυναίκας του λαού φιλοδοξεί να υπερβεί τις προσωπικές αιτίες που αποτέλεσαν την αφορμή της σύνταξής του, η ατομική συνείδηση και η βιωματική ματιά του συγγραφέα είναι διαρκώς παρούσες. Το αναγνωρίζει και ίδιος μάλιστα, ευθέως, όταν θα διαπιστώσει ότι όσοι και όσες συγγραφείς ή στοχαστές ασχολήθηκαν με το ζήτημα των γηρατειών είχαν ήδη μπει στην τρίτη ηλικία – ή, τουλάχιστον έτσι ένιωθαν. Στα 70 του, ο Ντιντιέ Εριμπόν δεν αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Αυτή η «μελαγχολία» βρίσκεται στο επίκεντρο του δεύτερου, και μεγαλύτερου, μέρους του βιβλίου.

Σε αυτό, ο συγγραφέας θα μας εξομολογηθεί τις τύψεις του· τύψεις απέναντι στη μητέρα και την οικογένειά του, από την οποία απομακρύνθηκε για χρόνια λόγω, μεταξύ άλλων, του ανεξήγητου κατά τον ίδιο ρατσισμού της (σαν ο φυλετισμός να μην ακούμπησε ποτέ τα λαϊκά στρώματα) και απέναντι στην κοινωνική του τάξη, την οποία απαρνήθηκε στα 18 του χρόνια όταν συνειδητοποίησε ότι ο ιδεότυπος του παριζιάνου διανοουμένου στον οποίο προσχωρούσε ήταν ασυμβίβαστος με την καταγωγή και τις πολιτισμικές του καταβολές. Η δεύτερη αυτή Επιστροφή, μετά από εκείνη στη Ρενς, φέρνει και τη συνειδητοποίηση της διάρρηξης με το οικογενειακό παρελθόν, με τον καταγωγικό χρόνο. Στην αναδρομική αφήγηση του τρίτου κεφαλαίου, η στιγμή αυτή περιγράφεται ως η στιγμή σύλληψης του κεντρικού ερωτήματος του έργου: ποιος θα διηγηθεί την ατομική ιστορία των ανώνυμων ανθρώπων του λαού; Και, ειδικότερα, πώς μπορούμε να κατανοήσουμε την εμπειρία του γήρατος και τον τρόπο με τον οποίο αυτή μεταβάλλει τις συμπεριφορές, τους τρόπους ύπαρξης και τον ψυχισμό όσων την βιώνουν; Αυτό είναι το θέμα του τελευταίου μέρους του βιβλίου.

Η απάντηση στα παραπάνω ερωτήματα είναι διεκδικητική. Είναι καθήκον, υποστηρίζει ο Εριμπόν, των συγγραφέων, των καλλιτεχνών και των διανοουμένων να μιλήσουν αντ’ αυτών ή, με τα δικά του λόγια, «να δώσουν φωνή σε αυτούς που δεν έχουν ή που δεν έχουν πια ή που δεν μπορούν πια» (σ. 237). Ο κύκλος λοιπόν κλείνει και η θεωρία έρχεται να συναντήσει την πράξη σε μια πρόταση που θέλει να είναι ταυτόχρονα φιλόδοξη και ανατρεπτική. Μπορεί όμως έτσι διατυπωμένο το αίτημα της νίκης επί του χρόνου να είναι ένα πολιτικό αίτημα;

Πολιτική και αφήγηση

Ας επιστρέψουμε στον Μονταίνι. Στο δοκίμιο του Περί της μεταμέλειας (1585-1588), αναστοχαζόμενος τα δικά του γηρατειά, σημειώνει: «τα γηρατειά μας κολλούν περισσότερες ρυτίδες στο πνεύμα παρά στο πρόσωπο». Η παρατήρηση δεν αφορά βεβαίως τις προθέσεις του συγγραφέα. Ούτε την απόσταση που χωρίζει τις γαλλικές οικογενειακές δομές από τις αντίστοιχες δικές μας, ελληνικές. Αφορά όμως την ίδια τη φύση του πολιτικού λόγου που διατυπώνει στο δοκίμιό του ο Εριμπόν, η οποία θα μπορούσε από κάποιους να εκληφθεί και ως μια υποχώρηση της πολιτικής έναντι της, στοχαστικής ή κινηματικής αδιάφορο, επιτέλεσης.

Στη διάρκεια των σχεδόν πενήντα χρόνων της «κοινωνικής του αποδέσμευσης», ο συγγραφέας αντάλλαξε ελάχιστα λόγια με τον ομοφοβικό, βίαιο και ρατσιστή πατέρα του. Ούτε στην κηδεία του πήγε. Αντίστοιχα με τη μητέρα του. Οπως μας πληροφορεί, σπάνια την επισκεπτόταν μέχρι που πέρασε δύο μέρες μαζί της, την ώρα της εισαγωγής της σε μονάδα φροντίδας. «Μετά έπρεπε να φύγω, να προλάβω το τελευταίο λεωφορείο. Της υποσχέθηκα να επιστρέψω σύντομα. Ενιωθα άσχημα. Είχα κανονίσει να πάω δεκαπέντε μέρες διακοπές στην Ιταλία. Είχαμε κάνει τις κρατήσεις καιρό πριν, όταν ακόμα πίστευα ότι θα περάσουν μήνες ώσπου να μπει στο γηροκομείο. Ήταν δύσκολο να το ακυρώσω τώρα, πόσο μάλλον αφού θα πήγαινα με παρέα» (σ. 33). Ούτε στη δική της κηδεία πήγε.

Πώς λοιπόν περνάμε από τον βίο στην αφήγηση και από την ενδοσκόπηση στην πολιτική; Υπό ποιους όρους η λογοτεχνία, η ιστορία και η φιλοσοφία μας είναι χρήσιμες στην κατανόηση του κόσμου; Είναι, με άλλα λόγια, η υπόγεια κινητοποίηση του οίκτου ένα εργαλείο κοινωνικής ευαισθητοποίησης; Η παγίδα, την οποία δυστυχώς ο Εριμπόν δεν καταφέρνει να αποφύγει τελείως, είναι η αποπροσωποίηση της «τρίτης ηλικίας» και η αναγωγή της σε ένα ενιαίο σύνολο. Πραγματικά, πώς μπορούμε να υπερβούμε την οικογενειακή και συναισθηματική αποδέσμευση όπως ο ίδιος μας την περιγράφει και να φτάσουμε στην «εν ονόματι» εκπροσώπηση όσων δεν μπορούν πια χωρίς να κατασκευάσουμε μια, επιπλέον, δομή κοινωνικής κυριαρχίας; Η σχετική βιβλιογραφία είναι εξαιρετικά πλούσια. Μπαίνοντας όμως σε αυτά τα χωράφια χάνουμε το κεντρικό ζητούμενο, τον ίδιο τον άνθρωπο, τον γέρο και τη γερόντισσα, τον γέρο και τη γριά, που έχουμε κάθε φορά μπροστά μας – αυτούς που η αρχαία, μεσαιωνική και νεότερη φιλοσοφία έθετε στο κέντρο της είτε με τη στωική consolatio είτε με το επικούρειο παράδοξο του puer senex.

Αν υπάρχει μια αδυναμία στο βιβλίο, ίσως να είναι αυτή ακριβώς η έλλειψη ευαισθησίας προς το υποκείμενό του, ο μη στοργικός χειρισμός των γηρατειών. Η, εκ των υστέρων και έξωθεν, επιβεβλημένη πολιτική του πρόθεση. Η απουσία, με άλλα λόγια, της συγκίνησης που κρύβουν οι πρώτες λέξεις του μεγαλύτερου ίσως ανθρωπιστικού μανιφέστου του 20ού αιώνα, του Ξένου του Αλμπέρ Καμύ: «σήμερα πέθανε η μαμά».

Ο Νίκος Κοκκομέλης είναι επίκουρος καθηγητής Νεότερης Ευρωπαϊκής Ιστορίας στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο

Didier Eribon
Η ζωή, τα γηρατειά και ο θάνατος μιας γυναίκας του λαού
Μτφ. Γιάννης Στεφάνου
Εκδ. νήσος, 2024, σελ. 240
Τιμή 20 ευρώ