Αντιστροφή της χαμηλής γονιμότητας; Το τρίλημμα πολιτικής

Σήμερα η Ελλάδα, πέρα από το πρόβλημα της μετανάστευσης και του Προσφυγικού, αντιμετωπίζει παράλληλα αρνητική φυσική αύξηση (με τους θανάτους να είναι σχεδόν διπλάσιοι των γεννήσεων), συρρίκνωση του πληθυσμού παιδιών και νέων, καθώς και ραγδαία δημογραφική γήρανση.

Ωστόσο, οι αλλαγές στον ελληνικό και ευρωπαϊκό πληθυσμό είναι άνισες, με το δημογραφικό τοπίο να εξελίσσεται είτε με συντηρητική αύξηση είτε με συγκράτηση της μείωσης του πληθυσμού σε ορισμένες περιοχές, ενώ σε άλλες παρατηρείται ταχεία γήρανση. Αυτή η κατάσταση καθιστά την παρακολούθηση των πληθυσμιακών εξελίξεων πιο σημαντική από ποτέ.

Στη βιβλιογραφία, η γονιμότητα θεωρείται ένα από τα πλέον σημαντικά συστατικά εξέλιξης του πληθυσμού. Ο μέσος αριθμός παιδιών που γεννιούνται από γυναίκες στην Ελλάδα, καθώς και σε όλες τις χώρες της Ευρώπης για τις οποίες υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία, είναι κάτω από το επίπεδο αναπλήρωσης των γενεών (2,1 παιδιά ανά γυναίκα). Δεδομένου ότι η γονιμότητα αναμένεται να παραμείνει εξαιρετικά χαμηλή (κάτω από 1,5 παιδιά ανά γυναίκα) και ότι οι γυναίκες αποκτούν το πρώτο τους παιδί σε ολοένα μεγαλύτερη ηλικία, η Ελλάδα θα συνεχίσει να αντιμετωπίζει αυξανόμενες προκλήσεις που σχετίζονται με τη γήρανση του πληθυσμού.

Η έλλειψη μιας γενικά αποδεκτής θεωρίας που να εξηγεί τη μείωση του αριθμού των παιδιών στις ευρωπαϊκές κοινωνίες καθιστά δύσκολη την πρόβλεψη της μελλοντικής πορείας του δείκτη. Παρά την πολυάριθμη φύση των παραγόντων που προκαλούν χαμηλή γονιμότητα, η προώθηση της ισότητας των φύλων στον χώρο εργασίας και στο σπίτι, καθώς και η καταπολέμηση των ανισοτήτων και της αβεβαιότητας, είναι ζωτικής σημασίας. Οι τιμές του δείκτη γονιμότητας είναι πλέον ταχύτατες, πρωτόγνωρες και αιφνιδιαστικές. Παρά τις πολιτικές που εφαρμόζονται, το ερώτημα δεν είναι πλέον «πώς» ή «πότε» θα αντιστραφεί η καθοδική πορεία του δείκτη, αλλά πόσο χαμηλά μπορεί να φτάσει η τιμή του. Ενδεικτικά, για το 2022, ακραία χαμηλή γονιμότητα καταγράφεται σε χώρες όπως η Μάλτα (1,08 παιδιά/γυναίκα), η Ισπανία (1,16), η Αλβανία (1,21) και η Ιταλία (1,24). Πρωτόγνωρα χαμηλές τιμές παρατηρούνται επίσης σε ανεπτυγμένα κράτη πρόνοιας, όπως η Φινλανδία (1,32 παιδιά/γυναίκα) και η Νορβηγία (1,41 παιδιά/γυναίκα). Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Τουρκίας (1,63 παιδιά/γυναίκα). Για την Ελλάδα, όπου η γονιμότητα ανέρχεται σε 1,32 παιδιά/γυναίκα το 2022 (και κάτω των 1,5 παιδιών/γυναίκα από το 1987), οι τιμές είναι απίστευτα χαμηλές σε περιοχές όπως η Φωκίδα (0,96), η Ευρυτανία (1,01), η Καστοριά (1,10), η Φλώρινα (1,11) και η Ροδόπη (1,14).

Αλλωστε, ο τομέας της πολιτικής αντιμετωπίζει το τρίλημμα αύξησης της γονιμότητας, καλύτερου χειρισμού του μεταναστευτικού ζητήματος και της προσαρμογής σε έναν γερασμένο και συρρικνούμενο πληθυσμό. Η Ευρώπη πρέπει να αποτρέψει την ελεύθερη πτώση των ποσοστών γονιμότητας. Ωστόσο, οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής πρέπει να αποφεύγουν άσκοπες στρατηγικές και πολιτικές, όπως η προτροπή στους νέους να αποκτούν περισσότερα παιδιά. Ερευνες δείχνουν ότι οι άνθρωποι επιθυμούν περισσότερα παιδιά, αλλά πολλές χώρες δεν είναι αρκετά φιλικές προς αυτή την κατεύθυνση.

Ο Διονύσης Μπαλούρδος είναι ομότιμος διευθυντής Ερευνών στο Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών