Η άγνωστη «γκόθικ» πλευρά του Βίνσεντ βαν Γκογκ

Γιατί ο Βίνσεντ βαν Γκογκ ζωγράφισε ένα ανθρώπινο κρανίο να καπνίζει; Είναι ένα «πορτρέτο» που δύσκολα θα υπέθετε κάποιος ότι φέρει την υπογραφή του ζωγράφου, του οποίου το έργο είναι αναγνωρίσιμο μέσα από τα ηλιοτρόπια και τα αστέρια που μοιάζουν να στροβιλίζονται στον ουρανό.

Μία θεωρία θέλει το συγκεκριμένο έργο να είναι μια αυτοπροσωπογραφία του πρωτοπόρου καλλιτέχνη την εποχή που ήταν φοιτητής σε μια σπουδή ανατομίας. Η διευθύντρια του Μουσείου Τέχνης Ατενέουμ, που ανήκει στην Εθνική Πινακοθήκη της Φινλανδίας, Αννα Μαρία φον Μπάντσορφ, ωστόσο, έχει άλλη άποψη. Πιστεύει ότι ο Βαν Γκογκ ακολούθησε μια τάση του τέλους του 19ου αιώνα που αναβίωσε τον θρησκευτικό συμβολισμό του Μεσαίωνα. Το κρανίο αναφερόταν στον Χορό του Θανάτου, ένα αλληγορικό θέμα της εικονογραφίας που μας υπενθυμίζει ότι ο θάνατος βρίσκεται ανά πάσα στιγμή δίπλα μας.

Το συγκεκριμένο έργο είναι ένα από εκείνα που αποτελούν τον κορμό της περιοδικής έκθεσης «Γοτθικό Μοντέρνο: Από το σκοτάδι στο φως», που πραγματοποιείται στο φινλανδικό μουσείο και διαρκεί έως τις 26 Ιανουαρίου 2025. Μια έκθεση που επιχειρεί να παρουσιάσει μια διαφορετική πλευρά της καλλιτεχνικής σκηνής της Ευρώπης στα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού, η οποία διαφέρει από την εξελικτική διαδρομή που έχει ως αρχή της τον ιμπρεσιονισμό για να καταλήξει στην αφαίρεση και στην κυριαρχία του χρώματος και του φωτός.

Μεσαίωνας

Στη Βόρεια Ευρώπη και για τους σκανδιναβούς καλλιτέχνες, από το 1870 έως το 1920, υπήρχε ένα εναλλακτικό κέντρο καλλιτεχνικής επιρροής, το Βερολίνο. Οι καλλιτέχνες εμπνεόμενοι από την κουλτούρα της γερμανικής πρωτεύουσας ενδιαφέρθηκαν για μια πιο σκοτεινή, πιο πνευματική ερμηνεία της ζωής και στράφηκαν στην εικονογραφία του Μεσαίωνα για να αναζητήσουν το βαθύτερο νόημα του βίου, εν μέσω της σαρωτικής εκβιομηχάνισης και των κοινωνικών αλλαγών που ακολούθησαν. «Ανακάλυπταν στη μεσαιωνική τέχνη στοιχεία που αφορούν τις μεγάλες τελετουργίες της ζωής, την ανθρώπινη επιθυμία για πράγματα, όχι μόνο υλικά, αλλά πνευματικά», λέει μιλώντας στους «New York Times» η καθηγήτρια και ιστορικός τέχνης στη Βρετανία που ηγήθηκε μιας ομάδας ειδικών που συνεργάστηκε για την έκθεση, Τζούλιετ Σίμπσον.

Τα εν πολλοίς σκοτεινά θέματα που έχουν τις ρίζες τους στον Μεσαίωνα – όπως ο Αδάμ και η Εύα στον Κήπο της Εδέμ, η Πιετά, η Παναγία δηλαδή που κρατά το νεκρό σώμα του Ιησού στην αγκαλιά της,  ή θέματα που τονίζουν την αναπόφευκτη θνησιμότητα (Vanitas) που περιλαμβάνουν κρανία, ρολόγια, λουλούδια και τα οποία θεωρούνται σύμβολα της ασημαντότητας των υλικών αγαθών και τη φθορά του χρόνου – απασχόλησαν μεγάλο αριθμό εικαστικών όπως οι Εντβαρντ Μουνκ, Μαξ Μπέκμαν και Ερνστ Λούντβιχ Κίρχνερ, μεταξύ πολλών άλλων. Η επίμαχη έκθεση, η οποία εν συνεχεία θα ταξιδέψει στη Βιέννη, παρουσιάζει τη δουλειά τους μαζί με πρωτότυπα έργα τέχνης ηλικίας 500 ετών από τους μεγάλους δασκάλους όπως ο Λουκάς Κράναχ ο Πρεσβύτερος, ο Χανς Χολμπέιν ο νεότερος και ο Αλμπρεχτ Ντίρερ.

ΜΑΙΡΗ ΑΔΑΜΟΠΟΥΛΟΥ