Οδυσσέας Ελύτης, ένας προσωκρατικός

Στις 18 Οκτωβρίου συμπληρώθηκαν 45 χρόνια από εκείνη την ίδια ημερομηνία του 1979 που ο ελληνικός πολιτισμός, οι τέχνες, τα γράμματα και, φυσικά, ολόκληρη η Ελλάδα τιμήθηκαν με το Νόμπελ Λογοτεχνίας στο πρόσωπο του μέγιστου υπερρεαλιστή ποιητή μας Οδυσσέα Ελύτη – 16 χρόνια μετά τη βράβευση με το ίδιο βραβείο του Γιώργου Σεφέρη (1963). Το 1991, τον Νοέμβριο, όταν ο Ελύτης γιόρταζε τα 80 του χρόνια (γεννήθηκε στις 2 Νοεμβρίου 1911), στο σπουδαίο λογοτεχνικό περιοδικό «Η ΛΕΞΗ», δημοσίευσα ένα κείμενο για τον σημαντικό ποιητή μας και το τιτλοφορούσα «Ο Προσωκρατικός». Επιτρέψτε μου σήμερα, αγαπητοί αναγνώστες, με αφορμή την επέτειο των 45 χρόνων από τη βράβευσή του με το Νόμπελ, να ανατρέξω και να παραθέσω μερικά χαρακτηριστικά αποσπάσματα από εκείνο το κείμενο:

«Αυτές τις σκέψεις που θα παραθέσω τις δοκίμαζα, επιστρέφοντας πάλι και πάλι στο ποιητικό σώμα του Ελύτη και που, θαρρώ, ενισχύονταν, καθώς αυτό το σώμα αναδυόταν λίγο λίγο στον ορίζοντα των ελληνικών γραμμάτων, συμπληρωνόταν και γινόταν απτό και περίοπτο. Οι σκέψεις αυτές ήταν από την αρχή προσανατολισμένες σε έναν έμμονο άξονα, που εν τέλει κατέληξα να τον θεωρώ και τον μοναδικό της ποιητικής ερμηνείας του Ελύτη. Συχνά είχα την εντύπωση πως, αν γινόταν να αφανιστεί ολόκληρη η γραπτή περιουσία της ανθρωπότητας και να έχει απομείνει μόνο το σύνολο των γνωστών σπαραγμάτων των προσωκρατικών, μ’ αυτό και μόνο το κλειδί θα μπορούσε κανείς, χωρίς κενά και μεθοδολογικά λάθη, να διαβάσει τον κατεξοχήν χρησμικό Λόγο του ποιητή. […]

Πιστεύω ακράδαντα ότι ο Ελύτης κατάγεται κατευθείαν από τον προσωκρατικό λόγο, ακόμη κι όταν τα φαινόμενα και οι αναφορές – ρητές κυρίως, και τότε περισσότερο – μας παραπλανούν και μας παραπέμπουν σε άλλες περιοχές της σκέψης ή άλλες γραφές ή άλλα ήθη και ύφη. Δεν ισχυρίζομαι ότι ο Ελύτης είναι ένας εξαντλητικός αναγνώστης των προσωκρατικών, ούτε βέβαια σκοπεύω να ανιχνεύσω στην ποίησή του αναφορές εμφανείς – υπάρχουν άλλωστε πάμπολλες – ή σκεπασμένες ή κρυφομνησίες του προσωκρατικού στοχασμού. Εκείνο που ισχυρίζομαι είναι ότι το ποιητικό έργο του Ελύτη ανιχνεύεται – όπως ο όρος χρησιμοποιείται στη χημεία – με τον προσωκρατικό λόγο. Με λίγα λόγια, ο Ελύτης βρήκε στους Ιωνες και στους Ελεάτες στοχαστές την επαλήθευση, την εγγύηση και την κύρωσή του. Συχνά η καταφυγή του ποιητή εμφαντικά στον Ηράκλειτο ή σε κάποιο «απόσπασμα» άλλων φιλοσόφων – π.χ., στον Εμπεδοκλή, στον Παρμενίδη – έχει την αξία μιας χειρονομίας, ενός χαιρετισμού ή, ακόμη, της ανάγκης να πιάσει αμπάριζα ή της βαθιάς νοσταλγίας, μιας αγωνιώδους επιστροφής στην Εστία. Μια λαχτάρα επανίδρυσης του λόγου του με γνώμονα το αρχαίο κύρος ή, πάλι, μια δοκιμασία ελέγχου της αντοχής του.

Οπως πολύ συχνά συμβαίνει ο Ελύτης να βλέπει τον κόσμο με τα μάτια της Σαπφώς, με την έννοια πως βλέπει τον ίδιο κόσμο που έβλεπε και η Σαπφώ, έτσι και με τους προσωκρατικούς θαρρώ ότι ανακαλύπτει και αρθρώνει, όπως εκείνοι, το θεμελιώδες οντολογικό ερώτημα. Με αυτή την έννοια, προχωρώντας, δύναμαι να θεμελιώσω την άποψη ότι ο Ελύτης είναι ένας προσωκρατικός, πως η ποίησή του γράφεται ερήμην του σωκρατικού δέοντος, ερήμην του θουκυδίδειου εικότως και ερήμην του ευριπιδικού πάθους. Τολμώ ακόμα να ισχυριστώ ότι η ποιητική του δομείται με προαριστοτελικά υλικά, πριν δηλαδή τη διατύπωση ότι το τραγικό είναι μιμητική πράξη σπουδαία που διά του ελέου και του φόβου περαίνει την των τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν. Η καταγωγή της ποίησης του Ελύτη ορίζεται από τη μεθόριο του μύθου και του λόγου. Το ερώτημά της είναι καθαρώς οντολογικό, γι’ αυτό και εδράζεται στην πρωτογενή σημασία των λέξεων και στην επανίδρυση της γλώσσας. Αποσπά από το μυθικό λεξιλόγιο την έκθετη φωνή και την επενδύει με τη σημαντική – και την παρασημαντική – του Λόγου.

Ο Ελύτης είναι φυσικός, σχεδόν φυσιοδίφης, ποιητής και υλοζωιστής. Οπως όλοι οι προσωκρατικοί, καταλήγει στις Αρχές, στο Εν και στο Ολον, ψηλαφώντας την ποικιλία των μορφών, τα πολλά, το παν στην πολυμερή μέσα στη φύση υλική του πραγμάτωση. Αυτή, όμως, η συνεχής επικοινωνία από το Απτό στο Ασύλληπτο, από τα πολλαχώς λεγόμενα στο Ακατονόμαστο Εν, τον οδηγεί σε μιαν ανεκλάλητη τρυφερότητα που τον οικειώνει με το ανοίκειο και τον υποψιάζει μπροστά στο οικείο. Η γνώση ότι το συγκεκριμένο, το «τι δε τι», το οριστικό αναφέρεται στο Αόριστο, στο Απειρο τον καθιστά φιλέρευνο, εταστικό, προσεγγίζει τον κόσμο, τη φύση και τα πρωτογενή στοιχεία της με το δέος που προκαλεί η καταγωγή τους ή, καλύτερα, ο προορισμός τους. Ο Ελύτης τιμά την αιωνιότητα στο πρόσκαιρο, στο φθαρτό, στο στιγμιαίο. Ο κόσμος στην ποίηση του Ελύτη μοιάζει σκανδαλωδώς με τον κόσμο του Ομήρου και της Σαπφώς. […]

Ο Ελύτης επισκέπτεται τον κόσμο στην ποικιλία των μορφών του και τον αναγνωρίζει από την ποικιλία των ερεθισμών που προκαλούν τα αισθητήρια. Τον συλλαμβάνει διά των αισθήσεων, ως όγκο, ως οσμή, ως ήχο, ως χρώμα, ως γεύση. Πώς το λέει ο Ηράκλειτος; Αν ο κόσμος ήταν μόνο καπνός, θα τον γνωρίζαμε με τα ρουθούνια. Οπως οι προσωκρατικοί και εν πολλοίς ο Ομηρος, ο Ελύτης ανακαλύπτει μέσα στα καθ’ έκαστα, στο συγκεκριμένο, στο απτό τη δυναμική του αθάνατου. Οσο κανένας άλλος ποιητής μας, ο Ελύτης συνέλαβε τη διαρκή επανάσταση των μορφών και τη μεταπτωτική μοίρα του παντός φαινομένου. […]

Ο ποιητής πενθεί βαθιά, εορτάζοντας, γιατί η μεταβολή είναι θάνατος του συγκεκριμένου, αλλά και γέννηση του αντιθέτου, του άλλου. Κάθε θάνατος είναι η ανάδυση του Κενού και η ολβιότητα της μνήμης για ό,τι χάθηκε από τα αισθητά για να εγκατασταθεί στη βασιλεία των νοητών. Αυτή τη Δικαιοσύνη, την προσωκρατική Δίκη, που κινείται μέσα στον αισθητό χρόνο κατά το χρεών και κατ’ έριν, που ισορροπεί τις μορφές ως φιλότητα και τις μεταβάλλει ως νείκος, ανέδειξε ο Ελύτης σε μέγιστη ηθική, αλλά κυρίως αισθητική αξία του σύμπαντος. Η μετάβαση από τη δικαιοσύνη των πραγμάτων στον νοητό ήλιο της Δικαιοσύνης, αλλά και η αποκάλυψη των ιχνών του νοητού μέσα στην αιχμηρότητα του αισθητού είναι το κυρίαρχο μοτίβο της ποίησης του Ελύτη. […] Εμμόνως και εμμανώς μόνον αυτός ανεγνώρισε τη θεοφόρο ουσία που περιέχει το φθαρτό και μόνον αυτός επίμονα αρνήθηκε το σκότος, επειδή αρνήθηκε πεισμόνως το μη ον.

Για τον Ελύτη το σκότος υπήρξε πάντα αλλιώς το φως, και μέσα στη φωταψία και στις συνάψεις του φωτός είδε να γεννιώνται τα πράγματα. Η γη, ο αήρ, το ύδωρ, το πυρ και η πεμπτουσία του Αριστοτέλη υπόκεινται στο ποιητικό σώμα του Ελύτη, η γλώσσα του είναι ένας λόγος, δηλαδή μια δομή, ένας ιστός που τα συνέχει και τα συνάπτει σε εν. Η γλώσσα του Ελύτη έχει τάξει ως προορισμό της την αποκάλυψη του κρυμμένου μυστικού μέσω της παρασημαντικής, γιατί η ποίηση, όπως κι ο θεός των Δελφών, ου λέγει ου κρύπτει, αλλά ΣΗΜΑΙΝΕΙ. […] Η προσωκρατική οπτική, ως γνωστόν, δεν είναι ξένη στον υπερρεαλισμό, από τον οποίον εκκίνησε η ποίηση του Ελύτη. Επισημαίνω ότι οι φιλοσοφικοί πρόγονοί του, ο Κίρκεγκωρ και ο Νίτσε, αλλά και οι ιδρυτές του, ιδίως ο Μπρετόν, αλλά και ο Ρενέ Σαρ και ο ζωγράφος Αντρέ Μασσόν, με έμφαση πρόβαλλαν την ηρακλείτεια ιδίως καταγωγή του. Ο Ελύτης συχνά εμμέσως ομολογεί πως γενέθλια γη του είναι η σκέψη του Θαλή, του Ηρακλείτου, του Εμπεδοκλέους, του Πυθαγόρου, του Παρμενίδου. Αλλά το σημαντικότερο για μένα είναι το γεγονός πως, και χωρίς αυτές τις οφειλές, ο Ελύτης είναι προσωκρατικός, αρχαϊκός, προηθικός, προτραγικός, από την ποιητική του φύση. Βλέπει τον κόσμο και τον χρόνο ως παίγνιον και διακύβευμα, ως ζαριά, και ως παις διεκδικεί τη βασιλεία του αιώνος. Μέσα στον κυκλικό χρόνο ως άθυρμα τυχαίο πεττεύει, αναζητώντας τον κάλλιστον κόσμον. Ο Ελύτης, παίζοντας, οικοδομεί το κάλλος της ποίησής του, αγχιβαίνων κυκλοδίωκτος με την ψυχή οσμωμένη καθ’ Αδην».